ABŞ və İran arasında memorandumun imzalanması son illərin ən mühüm geosiyasi hadisələrindən biri hesab oluna bilər. ABŞ Prezidenti Donald Trampın açıqladığı və "Reuters", "Axios" kimi nüfuzlu mənbələrin təsdiqlədiyi razılaşma yalnız Vaşinqton-Tehran münasibətlərinə deyil, həm də Yaxın Şərqin təhlükəsizlik arxitekturasına, qlobal enerji bazarlarına və böyük güclərin bölgədəki mövqelərinə birbaşa təsir göstərəcək.

Məlumata görə, memorandum ABŞ Prezidenti Donald Tramp, vitse-prezident Cey Di Vens və İran parlamentinin sədri Məhəmmədbaqer Qalibaf tərəfindən imzalanıb. Sənəd təxminən dörd ay davam edən qarşıdurmanın dayandırılmasını və yeni danışıqlar mərhələsinin başlanmasını nəzərdə tutur. Formal imzalanma mərasiminin iyunun 19- da keçirilməsi gözlənilir.

Siyasi analitiklər hesab edirlər ki, sözügedən razılaşma tam sülh müqaviləsi deyil. Əslində tərəflər mürəkkəb məsələləri gələcək danışıqlara saxlayaraq ilkin siyasi çərçivə barədə anlaşmaya gəliblər. Bu isə onu göstərir ki, hazırda əsas məqsəd müharibənin genişlənməsinin qarşısını almaqdır.

Razılaşmanın ən diqqətçəkən hissəsi Hörmüz boğazının yenidən açılmasıdır. Dünya üzrə dəniz yolu ilə daşınan neftin təxminən 1/5-i bu strateji keçiddən keçir. Son aylarda boğaz ətrafında yaranmış gərginlik neft qiymətlərini 100 dolların üzərinə qaldırmış, beynəlxalq bazarlarda ciddi narahatlıq yaratmışdı.

Müşahidəçilərin fikrincə, boğazın açılması ilə neft tədarükü sabitləşə, enerji qiymətlərində enmə tendensiyası güclənə, qlobal inflyasiya təzyiqləri azala bilər. Ən azından, Avropa və Asiyanın enerji təhlükəsizliyi müəyyən qədər bərpa oluna bilər.

Təsadüfi deyil ki, memorandum xəbəri yayıldıqdan sonra dünya bazarlarında neft ucuzlaşmağa, fond indeksləri isə yüksəlməyə başlayıb. Memorandumun ən zəif tərəfi İranın nüvə proqramı ilə bağlı məsələlərin tam həll edilməməsidir.

Mövcud razılaşmaya əsasən, İran nüvə silahı əldə etməyəcəyini bəyan edir, zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının taleyi üzrə ayrıca danışıqlar aparılacaq və 60 günlük yeni diplomatik proses başlayacaq.

Sanksiyaların yumşaldılması İranın öhdəliklərə əməl etməsindən asılı olacaq. Bu isə o deməkdir ki, Vaşinqton və Tehran arasında ən mürəkkəb məsələ hələ masadan qalxmayıb. Əgər qarşıdakı iki ayda nüvə proqramı üzrə nəticə əldə olunmasa, bugünkü optimizm sürətlə dağılacaq.

Memorandumun taleyini müəyyənləşdirəcək əsas amillərdən biri də İsraildir. İsrail uzun illərdir İranın nüvə imkanlarını öz milli təhlükəsizliyi üçün birbaşa təhdid hesab edir. "Axios"un məlumatına görə, Təl-Əviv sənədin bəzi məqamlarından narazıdır və İranın nüvə potensialının tam məhdudlaşdırılmasını tələb edir.

Əgər İsrail memorandumun İranın mövqelərini gücləndirdiyi qənaətinə gəlsə, bölgədə yeni gərginlik dalğasının yaranması istisna deyil.

ABŞ-İran yaxınlaşması Azərbaycana da təsirsiz ötüşməyəcək. Birincisi, Cənubi Qafqaz İranla həmsərhəd regiondur və Tehran ətrafında hərbi risklərin azalması bölgənin təhlükəsizliyinə müsbət təsir göstərə bilər. İkincisi, enerji bazarlarında sabitlik Azərbaycanın neft və qaz ixracı strategiyasına yeni düzəlişlər gətirə bilər. Üçüncüsü, İranın beynəlxalq təcriddən qismən çıxması regionda yeni iqtisadi və logistika layihələrinin gündəmə gəlməsinə səbəb ola bilər.

ABŞ-İran memorandumu tarixi dönüş nöqtəsi kimi təqdim olunur. Lakin sənəd hələlik sülh müqaviləsi deyil, daha çox yeni müharibənin qarşısını almağa hesablanmış siyasi çərçivədir.

Hörmüz boğazının açılması, qarşıdurmanın dayanması və diplomatik kanalların işə düşməsi dünya üçün müsbət siqnaldır. Ancaq nüvə proqramı, sanksiyalar və İsrail amili kimi fundamental problemlər həll edilmədiyi müddətdə bu razılaşmanın taleyi sual altında qalacaq.

Bu baxımdan, iyunun 19-da keçiriləcək rəsmi mərasimdən daha vacib olan məsələ sonrakı 60 gündə Vaşinqton və Tehranın nə qədər etimad yarada bilməsidir. Əsl sınaq məhz bundan sonra başlayacaq.

Siyasət şöbəsi