Azərbaycan xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovun Ukraynaya rəsmi səfəri ilk baxışdan iki dost ölkə arasında keçirilən növbəti diplomatik görüş kimi görünə bilər. Lakin görüşlərin gündəliyinə nəzər saldıqda aydın olur ki, burada müzakirə olunan məsələlər təkcə Bakı ilə Kiyev arasında münasibətlərlə məhdudlaşmır. Cənubi Qafqazda yeni təhlükəsizlik reallıqları, Rusiya-Ukrayna müharibəsinin yaratdığı geosiyasi dəyişikliklər, Avropanın enerji siyasətinin yenidən qurulması və alternativ nəqliyyat marşrutlarının inkişafı bu səfəri daha geniş strateji kontekstdə qiymətləndirməyə əsas verir.

Ceyhun Bayramovun ukraynalı həmkarı Andrey Sibiqa ilə keçirdiyi təkbətək və geniştərkibli görüşlərdə regional təhlükəsizlik, Ukraynada davamlı sülh, enerji əməkdaşlığı və iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi əsas müzakirə mövzuları olub. Lakin ən çox diqqət çəkən məqam Azərbaycanın Ukraynaya qaz ixrac etməyə hazır olması və Ukraynanın yeraltı qaz anbarlarından istifadə imkanlarının gündəmə gətirilməsi idi. Bu bəyanatlar göstərir ki, Azərbaycan artıq yalnız enerji ixracatçısı deyil, Avropanın enerji təhlükəsizliyinin formalaşmasında mühüm geosiyasi oyunçuya çevrilməkdədir.

Ceyhun Bayramovun Kiyevə səfəri Ukraynanın ağır müharibə şəraitində həyata keçirilir. Rusiya ilə müharibə nəticəsində ölkənin enerji infrastrukturu dəfələrlə raket hücumlarına məruz qalıb, sənaye müəssisələrinin bir hissəsi fəaliyyətini dayandırıb, enerji istehsalı və paylanması ciddi zərər görüb.

Belə bir şəraitdə Ukraynanın xarici siyasətində əsas prioritetlərdən biri enerji təhlükəsizliyinin təmin olunması və yeni tərəfdaşların cəlb edilməsidir.

Məhz buna görə də Ukrayna xarici işlər naziri Andrey Sibiqanın Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlığın Kiyev üçün prioritet olduğunu vurğulaması təsadüfi deyil. Bu bəyanat göstərir ki, Ukrayna postsovet məkanında yeni iqtisadi və siyasi dayaqlar formalaşdırmağa çalışır.

Azərbaycan isə həmin regionda iqtisadi sabitliyi, enerji ehtiyatları və beynəlxalq nəqliyyat layihələri ilə seçilən azsaylı ölkələrdəndir.

XİN rəhbərinin səfəri zamanı verilən ən mühüm mesaj Azərbaycanın Ukraynaya qaz ixrac etməyə hazır olması ilə bağlı idi. Nazir qeyd etdi ki, Azərbaycan artıq Avropanın 12 ölkəsinə qaz ixrac edir və zərurət yaranacağı halda Ukraynanın da qaz təminatına dəstək verməyə hazırdır. Bu, sıradan diplomatik bəyanat deyil.

Son üç ildə Avropa İttifaqı Rusiya qazından asılılığı azaltmaq məqsədilə enerji mənbələrini sürətlə şaxələndirir. Bu prosesdə Azərbaycan əsas alternativ təchizatçılardan birinə çevrilib.

Hazırda Azərbaycan qazı aşağıdakı ölkələrə çatdırılır: İtaliya, Yunanıstan, Bolqarıstan, Rumıniya, Macarıstan, Serbiya, Sloveniya, Xorvatiya, Şimali Makedoniya, Slovakiya, Çexiya və Moldova.

2024-cü ildə Azərbaycanın Avropaya qaz ixracı 13 milyard kubmetrdən çox olub. Ümumi ixrac isə 25 milyard kubmetrə yaxınlaşıb.

Ekspertlər hesab edirlər ki, yaxın illərdə "Abşeron", "Azəri-Çıraq-Günəşli"nin dərin qaz layları və digər yataqlar hesabına ixrac həcmləri daha da arta bilər.

Ceyhun Bayramovun diqqət çəkən digər açıqlaması Ukraynanın yeraltı qaz anbarlarından istifadə perspektivi ilə bağlı idi. Təhlilçilər hesab edirlər ki, bu fikir təsadüfi səslənməyib. Ukrayna Avropanın ən böyük yeraltı qaz anbarlarına sahib ölkələrdən biridir. Anbarların ümumi tutumu 30 milyard kubmetrdən artıqdır. Müharibəyə baxmayaraq bu infrastrukturun əhəmiyyətli hissəsi işlək vəziyyətdədir. Azərbaycan üçün həmin anbarlardan istifadə üstünlük yarada bilər.

2022-ci ildən sonra Avropa enerji bazarında tamamilə yeni reallıq formalaşıb. Əgər əvvəllər Avropa qaz tələbatının təxminən 40 faizə yaxın hissəsini Rusiyadan təmin edirdisə, hazırda bu göstərici kəskin şəkildə azalıb.

Boşluğu doldurmaq üçün Avropa: LNG idxalını artırıb, Norveçdən qaz alışını genişləndirib, Azərbaycanla əməkdaşlığı strateji səviyyəyə qaldırıb və bərpa olunan enerji layihələrini sürətləndirib.

Bu kontekstdə Azərbaycanın əhəmiyyəti yalnız hasil etdiyi qazın həcmi ilə ölçülmür.

Əsas üstünlük Azərbaycanın etibarlı və siyasi riskləri nisbətən aşağı olan tərəfdaş kimi qəbul edilməsidir.

Azərbaycan müharibənin əvvəlindən etibarən kifayət qədər həssas diplomatik xətt seçib.

Bakı Ukraynanın ərazi bütövlüyünü dəstəklədiyini dəfələrlə bəyan edib, eyni zamanda Rusiya ilə siyasi və iqtisadi münasibətləri tamamilə pozmayıb.

Bu balans siyasəti Azərbaycanın həm Qərblə, həm də region ölkələri ilə münasibətlərini qorumağa imkan verib.

Ceyhun Bayramovun Kiyevdəki bəyanatları da məhz bu siyasətin davamı kimi qiymətləndirilə bilər.

Səfərin görünməyən tərəflərindən biri də logistika məsələləridir. Azərbaycan son illərdə Orta Dəhlizin əsas mərkəzlərindən birinə çevrilib. Çin, Mərkəzi Asiya, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Avropa arasında daşımaların həcmi sürətlə artır. Ukrayna isə gələcəkdə Qara dəniz vasitəsilə bu marşrutlara inteqrasiya olunmaq istəyir.

Bu baxımdan enerji ilə yanaşı nəqliyyat və logistika əməkdaşlığı da yeni perspektivlər açır.

Nazirin Kiyevə səfəri göstərdi ki, Azərbaycan artıq regional dövlət statusundan çıxaraq Avropanın enerji və təhlükəsizlik siyasətində mühüm aktorlardan birinə çevrilməkdədir. Əgər gələcəkdə Azərbaycan qazı Ukraynanın yeraltı anbarlarında saxlanılacaq və buradan Avropa bazarlarına yönləndiriləcəksə, bu, təkcə iqtisadi layihə olmayacaq. Bu, Avropanın enerji təhlükəsizliyi sistemində yeni əməkdaşlıq modelinin formalaşması deməkdir. Digər tərəfdən, Kiyevin Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyaya artan marağı göstərir ki, Ukrayna müharibədən sonrakı dövr üçün yeni regional tərəfdaşlıqlar qurmağa çalışır. Azərbaycan isə siyasi sabitliyi, enerji resursları, nəqliyyat imkanları və çoxtərəfli diplomatiyası sayəsində bu strategiyada xüsusi yer tutur.

Bir sözlə, Ceyhun Bayramovun Ukraynaya səfəri adi diplomatik protokol hadisəsi deyil. Bu səfər Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyində rolunun genişləndiyini, Bakı-Kiyev münasibətlərinin yeni mərhələyə keçdiyini və Cənubi Qafqazın qlobal geosiyasi proseslərdə əhəmiyyətinin daha da artdığını göstərən mühüm siyasi hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. Bu fonda Azərbaycan öz enerji diplomatiyasını iqtisadi alətdən daha çox, regional sabitlik və strateji tərəfdaşlıq vasitəsinə çevirmək istiqamətində ardıcıl addımlar atır.

Siyasət şöbəsi