Yaxın Şərqin taleyi 1908-ci ildə İranın cənub-qərbində yerləşən Mescid-i Süleyman bölgəsində neftin 24 metr hündürlüyə fışqırması ilə geri dönməz şəkildə dəyişib.

Qaynarinfo xəbər verir ki, "Sivilizasiyanın beşiyi” kimi tanınan bu coğrafiya həmin gündən sonra dünya siyasətini və iqtisadiyyatını yenidən formalaşdırıb. Lakin neftin bu ərazilərdəki hekayəsi müasir siyasi proseslərdən çox daha qədim, milyonlarla il əvvələ gedən geoloji keçmişə dayanır.

Təxminən 250–50 milyon il əvvəl bu gün səhralarla örtülü olan geniş bölgə Tetis okeanı adlanan nəhəng bir dənizə ev sahibliyi edirdi. Qondvana və Lavrasiya qitələri arasında yerləşən bu tropik sular planktonlar, mərcan rifləri və müxtəlif dəniz canlıları ilə zəngin idi. Zamanla tektonik plitələrin hərəkəti nəticəsində Afrika və Ərəbistan lövhələri Avrasiya ilə toqquşub və Tetis okeanı tədricən bağlanıb. Nəhəng su kütləsi çəkildikcə milyonlarla il ərzində yığılan böyük miqdarda üzvi qatlar geridə qalıb. Bu gün Bəsrə körfəzi altında yerləşən zəngin yataqlar məhz həmin qədim dənizin mirası hesab olunur.

Neftin mənbəyi dinozavrlardırmı?

Geniş yayılmış yanlış təsəvvürün əksinə olaraq, xam neft sıxışdırılmış dinozavr qalıqlarından əmələ gəlmir. Neftin əsas mənbəyini dəniz dibinə çökmüş və qalın çöküntü qatları altında qalmış mikroskopik yosunlar və planktonlar təşkil edir. Bu kiçik orqanizmlərin milyonlarla il ərzində günəşdən topladığı enerji yüksək təzyiq və temperatur nəticəsində bu gün istifadə etdiyimiz maye və qaz karbohidrogenlərə çevrilib. Yəni bu gün istehlak etdiyimiz enerji əslində milyonlarla il əvvəl "həbs olunmuş günəş işığı”dır.

Dünya üzrə neft istehsalının təxminən 30 faizi, təbii qaz istehsalının isə 17 faizi bu bölgənin payına düşür. Səudiyyə Ərəbistanı, İran və İraq bu resursların böyük hissəsini əlində saxlayır, qonşu ölkələr də bu zənginlikdən faydalanır. Maraqlı məqam odur ki, Yaxın Şərq dünyanın ən böyük ümumi neft ehtiyatına sahib bölgə deyil. Ən böyük məlum ehtiyatlar Venesuelada yerləşir, ən böyük istehsalçı isə ABŞ hesab olunur.

Bununla belə, Yaxın Şərqi əvəzolunmaz edən əsas fərq neftin keyfiyyəti və çıxarılma asanlığıdır. Qərbi Asiya yataqları səthə nisbətən daha yaxın yerləşdiyindən neftə çatmaq daha asan və daha az xərc tələb edir. Üstəlik, Venesuela kimi bölgələrdə neft daha "qalın və yapışqan” olduğu halda, Yaxın Şərq nefti "yüngül və şirin” kimi qiymətləndirilir. Bu termin neftin emal prosesinin daha asan və qlobal bazarlar üçün daha cəlbedici olması deməkdir.

Geoloji quruluşdan qaynaqlanan bu üstünlük bölgəni dünya enerji bazarının mərkəzinə çevirib. Geosiyasi balanslarla birləşən bu təbii miras isə qlobal miqyasda təsirini davam etdirir.

Aydın