İngiltərə Premyer Liqasında forma sinəsində mərc şirkətlərinin sponsorluğu 20 klubun qarşılıqlı razılığı ilə qəbul edilən qadağadan sonra artıq keçmişdə qalır. Lakin illərdir dəyişiklik üçün kampaniya aparanlar bunu mühüm addım kimi qiymətləndirsələr də, qumar sənayesinin İngiltərənin yüksək liqasında geniş mövcudluğu bu prosesi müəyyən qədər nəticəsiz göstərir.

Qaynarinfo "Goal"a istinadən xəbər verir ki, bu mövsümdən etibarən liqada oyun formalarının ön hissəsində mərc sponsorlarına icazə verilmir. Lakin hələ mövsüm başlamazdan əvvəl “Mançester Yunayted” və “Tottenhem” də daxil olmaqla bir sıra klublar yeni qaydanı yan keçməyin və əlavə gəlir əldə etməyin yolunu tapıb.

Futbolda bu cür reklamların aradan qaldırılması üçün çalışanların fikrincə, qadağa “okeanda bir damladır”.

Dönüş nöqtəsi

2023-cü ildə keçirilən səsvermədən sonra qumar sponsorları artıq Premyer Liqa klublarının formalarının ön hissəsində yer almır.

Premyer Liqada oyun formalarının ön hissəsindən qumar sponsorlarının çıxarılması qərarı əslində üç ildən çox əvvəl, klubların bir araya gələrək bu addım barədə kollektiv razılığa gəlməsi ilə qəbul edilmişdi. Lakin bu, dönüş nöqtəsi olsa da, 20 klubdan 18-nin hərtərəfli qadağanın əleyhinə səs verdiyini də qeyd etmək lazımdır.

Premyer Liqanın 2023-cü ilin aprelində yaydığı açıqlamada deyilirdi:

“Premyer Liqa klubları bu gün kollektiv şəkildə oyun günü formalarının ön hissəsində qumar sponsorluğunun aradan qaldırılması barədə razılığa gəlib. Bununla da liqa qumar reklamlarını azaltmaq məqsədilə könüllü şəkildə bu addımı atan Böyük Britaniyanın ilk idman liqası olub.

Bu açıqlama hökumətin mövcud qumar qanunvericiliyinə dair davam edən araşdırması çərçivəsində liqa, klublar və Mədəniyyət, Media və İdman Nazirliyini (DCMS) əhatə edən hərtərəfli məsləhətləşmələrdən sonra verilib. Premyer Liqa həmçinin məsuliyyətli qumar sponsorluğuna dair yeni qaydaların hazırlanması istiqamətində digər idman növləri ilə əməkdaşlıq edir”.

“Kollektiv razılaşma” yalnız 2026-27 mövsümünün əvvəlində qüvvəyə minib. Bunun səbəbi klublara forma önündəki mərc sponsorlarından uzaqlaşmaq üçün vaxt verilməsi olub. Lakin son iki mövsümdə də Premyer Liqadakı 20 klubdan 11-nin əsas sponsoru qumar şirkəti olaraq qalıb. “GlobalData” şirkətinin araşdırmasına görə, bu müqavilələrin ümumi dəyəri 2024-25 mövsümündə 104 milyon funt sterlinq təşkil edib.

Mənşə

“Tottenhem” onlayn kazino “Mansion”un sponsoru olduğu dövrdə qumar şirkəti ilə gəlirli müqavilə bağlayan ilk klublardan biri olub.

Bu geri addım qumarı liberallaşdıran 2005-ci il Qumar haqqında qanunun qəbul edilməsindən və belə sponsorluğun Premyer Liqada sürətlə yayılmasından 20 il sonra baş verib. Həmin qanun mərc şirkətlərinə İngiltərə futbol piramidasının bütün səviyyələrində formaların üzərində loqolarını yerləşdirməyə imkan yaradıb.

“Tottenhem” bu baxımdan öncül olub. Klub 2006-cı ildə onlayn kazino şirkəti “Mansion” ilə həmin dövr üçün gəlirli, uzunmüddətli müqavilə imzalayıb. O vaxt “Midlsbro”nun sponsoru da “888” adlı başqa bir onlayn qumar şirkəti idi və daha bir çox klub sonradan eyni yolu seçib.

Bundan sonra əsas forma sinəsi sponsoru kimi qumar şirkətlərindən istifadə edən yüksək liqa klublarının sayı kəskin artıb və kollektiv razılaşma qüvvəyə minməzdən əvvəl onların əksəriyyəti bu şirkətlərlə əməkdaşlıq edirdi. 2019-cu ildə Premyer Liqa və Çempionşipdəki 44 klubdan 28-nin formalarında mərc brendləri yer alırdı.

Saxta ümid

Qadağaya baxmayaraq, qumar sponsorları Premyer Liqa stadionlarında geniş yayılmaqda davam edir.

Lakin bu qeyri-rəsmi qadağa müəyyən mənada saxta ümid olaraq qalıb. Premyer Liqanın adi izləyicilərinin liqada “qumar reklamlarını azaltmaq” üçün hər hansı tədbirin görüldüyünü hiss etməməsi başadüşüləndir. Mərc şirkətləri və onlayn kazinoların loqoları artıq oyunlar zamanı formaların ön hissəsində görünməsə də, qumar reklamları və mesajları hələ də hər yerdədir: stadionlarda, oyunöncəsi geyimlərdə və məşq formalarında.

Stadiondakı azarkeşlər və evdə oyuna baxanlar qarşılaşma boyu reklam lövhələrində və böyük ekranlarda bu reklamlara məruz qalmaqda davam edirlər. Bundan başqa, oyunçuların sinəsində də mərkəz xəttinə qədər bu reklamlar görünür.

Eyni zamanda Böyük Britaniyada “Sky Sports” və “TNT” telekanallarında Premyer Liqa yayımlarının əsas sponsorları arasında hələ də mərc şirkətləri var. “Sky Bet” isə Futbol Liqasının hər üç divizionuna sponsorluq edir. Qadağadan əvvəl tədqiqatçılar televiziya ilə yayımlanan bir İngiltərə yüksək liqa oyununda 3 500 qumar loqosunun görünə biləcəyini təxmin edirdilər.

Bütün bunlar qumar sponsorlarının oyun günü formalarından çıxarılmasının yalnız simvolik addım olduğu təəssüratını yaradır. Maliyyə gəlirlərindən tamamilə imtina etmək isə klublar üçün olduqca cəlbedici görünmür. Liqanın problem kimi qiymətləndirdiyi bu məsələ ilə mübarizədə ciddi olduğu deyiləcəksə, görülməli işlərin hələ çox olduğu görünür.

“Qumarın yaratdığı danılmaz zərər Premyer Liqanın hərəkətə keçməsinin səbəbidir. Lakin klublara demək olar ki, eyni brendləri tanıtmağa icazə verilirsə, bütün bu təşəbbüs gülünc görünür”, – “Coalition to End Gambling Ads” (CEGA) təşkilatından Nik Harvi ötən il “The Mirror”a deyib.

“Stadionların, forma qollarının və medianın hər tərəfində hələ də on minlərlə reklam olduğu halda, forma önündəki loqoların çıxarılması sadəcə jestdir. Yeganə real həll hökumətin müdaxilə edərək futboldakı bütün qumar reklamlarına son qoymasıdır”.

Gəlirli boşluq

“Mançester Yunayted” mərc şirkəti “Betway” ilə illik 20 milyon funt sterlinq dəyərində məşq forması müqaviləsi imzalayıb.

Premyer Liqanın bəzi böyük klublarının bu mövsüm istifadə etdiyi görünən “boşluq” qumar şirkətlərinin hələ də forma qollarında, eləcə də məşq formaları və oyunöncəsi geyimlərdə yer almasına icazə verilməsidir.

Bu ilin əvvəlində “Mançester Yunayted” oyun günlərində formanın ön hissəsində qumar sponsorlarına qoyulan qadağaya baxmayaraq, onlayn mərc və kazino brendi “Betway” ilə illik 20 milyon funt sterlinq (27 milyon dollar) dəyərində, rekord məbləğli məşq forması müqaviləsi imzalayıb. Klubun digər kommersiya müqavilələrindən də əhəmiyyətli gəlir əldə etməsinə baxmayaraq bağlanan bu müqavilənin dəyəri bir çox klubun forma önündəki sponsorluq müqavilələrindən yüksəkdir və “Betway”in idman portfelində bu tipli ən böyük investisiyasıdır.

Klub həmin vaxt açıqlamasında bildirib:

“Yeni müqaviləyə əsasən, “Betway” loqosu “Mançester Yunayted”in kişi və qadın komandalarının məşq formalarında yer alacaq. Brend həmçinin oyun günlərində “Old Trafford” və “Progress with Unity Stadium” stadionlarında da nəzərəçarpacaq şəkildə təqdim olunacaq”.

Qumar sponsorluğunu azaltmağı xüsusi olaraq hədəfləyən oyun günü forma sponsorluğu qadağasına hər hansı istinadın olmaması diqqət çəkib.

Bunun ardınca “Tottenhem”in bu mövsüm məşq formaları və oyunöncəsi geyimlərində yer alan mərc şirkəti “Betano” ilə müqaviləsi gəlib. “Everton” və “Aston Villa” isə qumar şirkətlərini formalarının ön hissəsindən qol hissəsinə keçirib. Bu mövsüm mərc şirkətlərindən qol sponsoru kimi istifadə edən altı Premyer Liqa klubundan ikisi məhz bu klublardır.

Oyunöncəsi məzmunun və klubların sosial media hesablarında paylaşdığı məşq videolarının ən azı oyunların özü qədər izlənildiyi bir dövrdə yaşayırıq. Bu isə dünyanın müxtəlif yerlərində hər yaşdan insanların telefonlarını əllərinə aldıqları zaman qumar sponsorlarının reklamlarına məruz qalmaqda davam etməsi deməkdir.

Tənzimlənməyən bazar

Hökumət “Everton”un keçmiş forma sinəsi sponsoru “Stake.com” da daxil olmaqla lisenziyasız qumar sponsorluğuna qarşı sərt tədbirlər görmək istəyir.

Lakin səlahiyyətlilər böyük bir boşluq kimi görünən bu vəziyyəti aradan qaldırmaq əvəzinə, hazırda diqqətlərini Premyer Liqadakı bəzi mərc sponsorları ilə bağlı başqa məsələyə yönəldiblər.

DCMS bu il liqada və ümumilikdə Böyük Britaniya idmanında lisenziyasız mərc sponsorluğuna qarşı tədbirlər görüb. Təklif olunan qadağa ilə bağlı səkkiz həftəlik məsləhətləşmədən sonra təsdiq veriləcəyi təqdirdə, bu şirkətlərlə bağlanan sponsorluq müqavilələri gələn il hökumətin planları çərçivəsində qanunsuz olacaq.

“The Guardian”ın məlumatına görə, İngiltərənin yüksək liqasında komandaların yarısına qədəri ölkədə lisenziyası olmayan mərc şirkətləri ilə müqavilələrə malikdir. Onların arasında “Stake.com” (“Everton”un qol sponsoru), “SBOTOP” (“Fulham”ın məşq forması sponsoru) və “8XBet” də var. Bu şirkətlərin bir çoxu Asiya bazarına yönəlib. Yay dövründə belə klubların sayının altıdan 10-a yüksəlməsinin oyun günü formalarının ön hissəsindəki sponsorluğa qoyulan qadağanın nəticəsi olduğu güman edilir.

DCMS Böyük Britaniyadakı istifadəçilərdən 2025-ci ilin ilk yarısında təxminən 380 milyon funt sterlinq gəlir əldə edən nəzarətsiz bazarla bağlı yeni qanun qəbul etmək istəyir. Səbəb bu bazarın həssaslıq yoxlamaları və xərcləmə limitləri də daxil olmaqla, tənzimlənən mərc şirkətlərinin təqdim etdiyi eyni qorunma mexanizmlərini təmin etməməsidir.

Bundan başqa, bu bazarın qumar asılılığı, maliyyə zərəri və qumarla əlaqəli intiharlarla əlaqələndirildiyi bildirilir. Premyer Liqanın isə təqdim olunan xidmətlərin texniki baxımdan Böyük Britaniyada əlçatan olmadığı arqumenti ilə qadağaya qarşı lobbiçilik etdiyi bildirilir.

DCMS-in sözçüsü deyib:

“Premyer Liqanın bu mövsümdən etibarən formaların ön hissəsində bütün mərc sponsorluğunu könüllü şəkildə qadağan etməsi addımını alqışlayırıq. Lakin lisenziyasız mərc operatorlarının hələ də ölkəmizin bəzi ən böyük futbol klublarına başqa yollarla sponsorluq edə bilməsindən, bununla da görünürlüklərini artırmasından və azarkeşləri tənzimləyici standartlarımıza cavab verməyən saytlara yönləndirməsindən xüsusilə narahatıq. Buna görə də diqqətimizi lisenziyasız operatorların Britaniya idmanında sponsorluq müqavilələri bağlamasının qadağan edilməsinə yönəldirik”.

Böyük addım

“The Big Step” futbolda qumar reklamlarının təhlükələri barədə məlumatlılığı artıran və qumardan zərər çəkmiş insanların rəhbərlik etdiyi kampaniyadır.

“The Big Step” kampaniyası yeddi ildir futbolda qumar reklamlarına və sponsorluğuna son qoyulması uğrunda mübarizənin ön sıralarındadır. Qumardan zərər çəkmiş insanların rəhbərlik etdiyi kampaniya qumarla əlaqəli intiharlar səbəbindən yaxınlarını itirmiş ailələrdən ibarət “Gambling With Lives” icmasının tərkib hissəsidir.

Kampaniyanın öz araşdırmasına görə, İngiltərədə hər il qumarla əlaqəli 117-496 arasında intihar hadisəsi baş verir. Böyük Britaniyada qumar oynayan 18-24 yaşlıların 10 faizindən çoxu “problemli qumar” problemi yaşayır. Əhalinin təxminən 11 faizi birbaşa və ya dolayı yolla qumardan zərər çəkir. Hazırda qumar oynayan hər üç nəfərdən biri isə marketinq fəaliyyəti səbəbindən əvvəlcədən planlaşdırmadığı halda qumar oynamağa yönəldilib.

Qumar asılılığından sağalma prosesində olan Ceyms Qrayms hazırda qumarın yaratdığı zərərin qarşısının alınması üzrə milli proqram olan “Chapter One”ın direktorudur. O, 2019-cu ilin iyununda “The Big Step” kampaniyasını başladıb və qumarla əlaqəli intihar nəticəsində həyatını itirən insanların xatirəsinə, formalarının ön hissəsində qumar sponsorluğu olan klubların stadionlarına piyada gedərək maarifləndirmə aparıb.

Qrayms 12 il ərzində ümumilikdə 100 min funt sterlinq itirdiyini təxmin edir. O, 2018-ci ildə nahar fasiləsində sabit əmsallı mərc terminalında 2 min funt sterlinq itirdikdən sonra qumarı dayandıra bilib.

O, “GOAL”a deyib:

“Qumarla futbol arasındakı əlaqə, şübhəsiz ki, mənim bu işə başlamamın əsas səbəbi idi. Çünki bu əlaqə böyük ölçüdə gizli qalan və ya mərc məntəqələri ilə məhdudlaşan bir şey olmaqdan çıxaraq demək olar ki, hər stadionun ətrafında çoxsaylı futbol formalarının ön hissəsində görünən və televiziya reklamlarında təbliğ olunan bir şeyə çevrildi.

“Beləliklə, siz təsirə açıq olduğunuz bir yaşdasınız və mən futbola güvənirdim. Futbol isə sonradan həyatımı həqiqətən çox mənfi şəkildə təsir edən bir şeyi mənə təqdim etdi. Qumar asılılığından sağalmağımın üçüncü və ya dördüncü ayında idim və qumar reklamlarının çoxluğuna görə futbola baxmaqda həqiqətən çətinlik çəkirdim. Mən də buna qarşı nəsə etmək istədim, bir qədər şəxsi motivlərlə. Buna görə də formalarında qumar sponsorluğu olan klubların stadionlarına piyada getmək ideyası yarandı”.

“Raket elmi deyil”

Qadağaya baxmayaraq, “Tottenhem” də qumar şirkəti ilə məşq forması və oyunöncəsi geyim müqaviləsi imzalayıb.

Qrayms “Mançester Yunayted” və “Tottenhem” kimi klubların bu mövsüm oyun günü formalarının ön hissəsindən başqa demək olar ki, bütün sahələrdə görünən mərc sponsorlarından gəlir əldə etməyə davam etməsinə və görünür, bu “boşluqdan” faydalanmasına tənqidi yanaşır.

Qrayms “GOAL”a bildirib:

“Bu, cəmiyyət olaraq nə ilə üzləşdiyimizi göstərir. Nəticədə qumar sənayesi ilə futbol sənayesi gəliri maksimuma çatdırmaq üçün birlikdə yol tapacaq.

“Bu, düzgün istiqamət deyil. Ölkə, futbol və bütövlükdə cəmiyyət üçün çox sayda insana zərər verdiyini bildiyimiz bir şeyi təşviq etməkdənsə, daha sağlam, daha xoşbəxt azarkeşlərə, insanlara və icmalara sahib olmaq daha yaxşıdır.

“Açığı, bu boşluqların tapılmasına və istifadə edilməsinə təəccüblənmədim. Daha çoxunun ortaya çıxacağını düşünürəm. Buna görə hökumətin bunu şəxsən yaşamış insanların, azarkeşlərin və ictimai səhiyyə sahəsinin ifadə etdiyi narahatlıqları dinləməsi həqiqətən vacibdir.

“Burada baş verənləri anlamaq raket elmi deyil. Bu, daha çox insanın, xüsusilə də gənclərin qumarın zərərli təsirlərinə məruz qalması deməkdir. Reklam, sponsorluq və tanıtımın miqdarı da bunu gücləndirir”.

Qrayms sözlərinə davam edib:

“Qumarın yaratdığı zərər sizin davranışınızı, hərəkətlərinizi, hisslərinizi və özünüz haqqında düşüncə tərzinizi dəyişir. Gənclərin böyüdüyü dövrdə həyat onsuz da çox çətindir. Onlar ya iş tapmaqda, ya ailələrindən ayrı yaşamaqda çətinlik çəkirlər, ya da qumar, sosial media və digər vasitələrdən asılılıq yaradacaq şəkildə istifadə etməyə təşviq olunurlar ki, bu platformalarda mümkün qədər uzun müddət qalsınlar.

“Məncə, futbolun gənclərə daha yaxşı həyat imkanları yaratmaq məsuliyyəti var. Ən azı bunlardan birini aradan qaldırmalıdır. Yəni insanlar futbol oyununa baxmağa getdikdə və ya sosial mediada öz klublarını izlədikdə onlayn kazinolardan istifadə etməyə təşviq edilməməlidirlər”.

Premyer Liqa bəzi klubların bu “boşluqdan” görünən şəkildə istifadə etməsi ilə bağlı şərh verməkdən imtina edib. Bununla belə, “GOAL”ın əldə etdiyi məlumata görə, liqa oyun günü formalarının ön hissəsində sponsorluğa qoyulan qadağanın qumar brendlərinin görünürlüğünü əhəmiyyətli dərəcədə azaltdığını düşünür. Bu, qumar sponsorluğunun sosial baxımdan məsuliyyətli şəkildə təqdim edilməsini təmin etmək üçün daha geniş yanaşmanın bir hissəsidir.

Futbolun gizli problemi

Son illərdə Premyer Liqa oyunçularının mərc qaydalarını pozduqları üçün cəzalandırıldığı bir sıra ciddi hallar baş verib.

Təbii ki, qumar asılılığından yalnız azarkeşlər təsirlənmir. Son illərdə mərc qaydalarını pozduqları üçün cəzalandırılan Premyer Liqa oyunçuları ilə bağlı iki mühüm hadisə baş verib: “Brentford”un keçmiş hücumçusu Ayvan Toni və həmin vaxt “Nyukasl”da çıxış edən “Tottenhem”in futbolçusu Sandro Tonali.

2023-cü ildə Toni 232 mərc qaydasını pozduğuna görə İngiltərə Futbol Assosiasiyası (FA) tərəfindən səkkiz ay müddətinə futboldan uzaqlaşdırılıb. Tonali isə həmin ilin oktyabrında İtaliyada oynadığı dövrdə yol verdiyi pozuntulara görə İtaliya Futbol Federasiyası (FIGC) tərəfindən 10 aylıq diskvalifikasiya alıb.

Toninin cəzası onda qumar asılılığı diaqnozu qoyulduqdan sonra 11 aydan səkkiz aya endirilib. Tonali də sonradan özündə belə bir problem yarandığını etiraf edib.

İtaliyalı yarımmüdafiəçi 2025-ci ildə “La Repubblica”ya deyib:

“Bu, 17-18 yaşlarımda vərdişə çevrildi. Bunun onlayn olması məni hər şeydən uzaqlaşdırdı, öz qabığıma çəkildim.

“İnsan özünü belə vəziyyətdə tapanda ondan xəstə olub-olmadığını soruşmaq çətindir. O, həmişə yox deyəcək. Hətta özü də belə olmadığını hiss etsə belə. Problemi olduğunu düşünə bilmir və buna görə də onu gizlətməyə meylli olur”.

İronik şəkildə, “Tottenhem”in yayda qumar şirkəti ilə müqavilə bağlamasından sonra Tonali indi üzərində “Betano” loqosu aydın şəkildə görünən məşq geyimlərində məşq etməli olur. “The Big Step” də sosial şəbəkələrdə buna diqqət çəkib:

“Bir insanın asılı olduğu məhsulun reklamını edən geyimlər geyinməyə məcbur olduğu iş yerləri çox deyil”, – deyə kampaniya qeyd edib.

Qrayms “GOAL”a bildirib:

“Bunun vəziyyətdəki ziddiyyəti ümumiləşdirdiyini düşünürəm. Klubların qumar asılılığı ilə mübarizə aparmış oyunçuları olduğu halda, həmin oyunçuların həyatlarını məhv edən, bəzən də karyeralarını bitirən şeyin reklam lövhəsinə çevrilməyə məcbur edilməsi də buna daxildir”.

Okeanda bir damla

Qrayms oyun günü formasının ön hissəsində sponsorluğa qoyulan qadağanın kiçik addım olduğunu düşünür, lakin görüləsi işlərin hələ çox olduğunu bildirir.

“The Big Step”in futbolda qumar reklamlarını tamamilə aradan qaldırmaq cəhdi yalnız qismən uğur qazandığı üçün Qrayms bu mövsümdən etibarən oyun günü formalarının ön hissəsindən mərc sponsorlarının çıxarılması ilə bağlı razılaşmaya ziddiyyətli münasibət bəsləyir.

“Biz buna tam şəkildə nail ola bilmədik [tam qadağaya]. Bu tənzimləməni əldə etdik və hələ də bununla bağlı qarışıq hisslərim var. “The Big Step”i başladığımız dövrlə müqayisə etsəm, o zaman 30 klub var idi. İndi isə Premyer Liqada açıq şəkildə bu rəqəm sıfırdır. Lakin futbolda hələ də mövcud olan qumar mesajlarının sayı ilə müqayisədə bunun okeanda bir damla olduğu aydındır. Məncə, bu, kiçik bir addım kimi hiss olunur və böyük addım hələ də atılmalıdır”.

Qrayms hesab edir ki, idmanda qərar qəbul edən şəxslər azarkeşlərə dəyə biləcək potensial zərərdən daha çox gəliri ön plana çıxardıqlarını açıq şəkildə göstərirlər. Bununla belə, o, “The Big Step”in indiyədək əldə etdiyi nəticələrlə müəyyən qədər fəxr etdiyini deyir.

“Futbol dünyası bütövlükdə qumarın zərərlərinin insanlara təsir etdiyini bilir və bunun çox sayda insana təsir etdiyini də bilir. Buna baxmayaraq, ümumilikdə azarkeşlərinin və icmasının ictimai sağlamlığından daha çox gəliri ön plana çıxarır”, – deyə o bildirib.

“Etdiyimiz işdən müəyyən qədər qürur duyuram, çünki bu, real həyat təcrübələrinin istiqamət verdiyi bir təşəbbüs idi. Premyer Liqaya nəyisə etdirmək, futbol sənayesinə gəlirləri azaldan hər hansı addımı atdırmaq – bunun həqiqətən belə olub-olmaması mübahisəlidir – çox böyük səy tələb etdi”.

Aydın