2023-cü il sentyabrın 19-da Qarabağda başlayan lokal xarakterli antiterror tədbirləri 23 saat 43 dəqiqə davam etdi. Tarixi baxımdan çox qısa olan bu müddət Azərbaycanın onilliklər boyu üzləşdiyi Qarabağ probleminin son hərbi-siyasi mərhələsinə çevrildi.

Əməliyyatın nəticəsi yalnız bir sıra mövqelərin və yüksəkliklərin nəzarətə götürülməsi deyildi. Sentyabrın 20-də əldə edilən razılaşma Qarabağdakı silahlı birləşmələrin tərksilahını, ağır texnikanın təhvil verilməsini və qeyri-qanuni silahlı dəstələrin buraxılmasını nəzərdə tuturdu. Sonrakı günlərdə isə proses hərbi müstəvidən siyasi və hüquqi müstəviyə keçdi.

Qaynarinfo xatırladır ki, 19-20 sentyabr hadisələrinin kökləri həmin iki gündən xeyli əvvələ gedib çıxırdı. 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycan ərazilərinin böyük hissəsində nəzarətini bərpa etsə də, Qarabağın Rusiya sülhməramlı kontingentinin müvəqqəti yerləşdiyi hissəsində fərqli vəziyyət qalırdı.

Məhz buna görə 2023-cü ilin sentyabrında baş verənləri 2020-ci ilin noyabrında yaranmış reallıqdan ayrı qiymətləndirmək mümkün deyil.

Müharibə bitmişdi, problem isə tam həll olunmamışdı

2020-ci il noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderlərinin üçtərəfli bəyanatından sonra bölgədə aktiv hərbi əməliyyatlar dayandırıldı.

Azərbaycan ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici nəticə əldə etmişdi. Bununla belə, Qarabağda Ermənistan silahlı qüvvələrinin birləşmələrinin və qeyri-qanuni silahlı dəstələrin mövcudluğu məsələsi qalırdı.

Bakı sonrakı üç il ərzində bu məsələni dəfələrlə gündəmə gətirdi.

Azərbaycanın mövqeyi ondan ibarət idi ki, ölkənin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisində Azərbaycan dövlətindən kənar silahlı strukturun fəaliyyət göstərməsi və paralel idarəetmə sisteminin saxlanması suverenlik prinsipi ilə uzlaşmır.

Digər tərəfdən, Bakı Qarabağın erməni sakinlərinin Azərbaycan cəmiyyətinə reinteqrasiyasını təklif edirdi.

Beləliklə, 2020-2023-cü illərdə Qarabağ ətrafındakı əsas ziddiyyət tədricən dəyişmişdi. Əvvəlki kimi genişmiqyaslı cəbhə müharibəsi yox idi. Ancaq ərazi üzərində dövlət hakimiyyətinin tam həyata keçirilməsi məsələsi açıq qalırdı.

2023-cü ilin sentyabrına aparan gərginlik

2023-cü ilin son aylarına doğru təhlükəsizlik vəziyyəti yenidən ağırlaşdı.

Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin həmin dövrdə yaydığı məlumatlarda Qarabağ bölgəsindəki Ermənistan silahlı qüvvələrinin birləşmələrinin Azərbaycan Ordusunun mövqelərini atəşə tutduğu, ərazilərin minalanmasının davam etdiyi bildirilirdi.

Nazirlik həmçinin döyüş mövqelərinin mühəndis baxımından gücləndirilməsi, yeni səngər və sığınacaqların yaradılması, şəxsi heyət və hərbi texnikanın mövqelərə cəlb olunması barədə məlumatlar açıqlayırdı.

Sentyabrın 19-da vəziyyət kulminasiya nöqtəsinə çatdı.

Həmin gün Əhmədbəyli-Füzuli-Şuşa avtomobil yolunda mina partlayışları baş verdi. Azərbaycan tərəfinin rəsmi məlumatına əsasən, Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinin əməkdaşlarının olduğu avtomobil minaya düşdü və mülki şəxslər həlak oldular. Daha sonra hadisə yerinə gedən polis əməkdaşlarının olduğu nəqliyyat vasitəsi də minaya düşdü.

Bakı minaların əvvəlcədən yerləşdirildiyini və hadisəyə görə Qarabağdakı erməni silahlı birləşmələrini məsul tutdu.

Bunun ardınca Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi Qarabağ iqtisadi rayonunda lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başlanıldığını elan etdi.

Əməliyyatın elan olunan məqsədi nə idi?

Müdafiə Nazirliyinin 19 sentyabr 2023-cü il tarixli açıqlamasında əməliyyatın məqsədləri konkret göstərilmişdi.

Bunlar üçtərəfli bəyanatın müddəalarının təmin edilməsi, təxribatların qarşısının alınması, Ermənistan silahlı qüvvələrinin birləşmələrinin tərksilah edilərək Azərbaycan ərazilərindən çıxarılması, hərbi infrastrukturun zərərsizləşdirilməsi və təhlükəsizliyin təmin edilməsi idi.

Digər əsas məqsəd Azərbaycan Respublikasının konstitusiya quruluşunun bərpa olunması kimi göstərilirdi.

Müdafiə Nazirliyi əməliyyatın ilk saatlarından mülki əhali və mülki infrastrukturu hədəf almadığını bəyan etdi. Nazirliyin həmin gün yaydığı başqa məlumatda Qarabağın erməni sakinlərinə hərbi obyektlərdən uzaq durmaq barədə SMS göndərildiyi, səsgücləndiricilərdən istifadə edildiyi və məlumat vərəqələrinin paylandığı bildirilirdi.

Həmçinin Laçın yolu və digər istiqamətlərdə humanitar dəhlizlərin və qəbul məntəqələrinin yaradıldığı açıqlanmışdı.

23 saat 43 dəqiqəlik hərbi mərhələ

Əməliyyatın ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri onun qısa müddətdə nəticələnməsi oldu.

Müdafiə Nazirliyinin sonrakı rəsmi materiallarında antiterror tədbirlərinin 23 saat 43 dəqiqə davam etdiyi göstərilir.

Bu müddət ərzində əsas hədəflər döyüş mövqeləri, uzunmüddətli atəş nöqtələri, hərbi texnika və digər hərbi təyinatlı obyektlər idi.

Sentyabrın 20-də keçirilən rəsmi brifinqdə həmin vaxta olan məlumata görə, 90-dan artıq döyüş mövqeyinin və bir neçə strateji əhəmiyyətli yüksəkliyin Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə keçdiyi açıqlandı.

Ancaq əməliyyatın əsas nəticəsini yalnız hərbi statistika ilə izah etmək kifayət deyil.

Həlledici hadisə sentyabrın 20-də baş verdi.

Saat 13:00-da gələn dönüş

Qarabağın erməni sakinlərinin nümayəndələri Rusiya sülhməramlı kontingenti vasitəsilə Azərbaycan tərəfinə müraciət etdilər.

Bundan sonra sentyabrın 20-də saat 13:00-da lokal xarakterli antiterror tədbirlərinin dayandırılması barədə razılıq əldə edildi.

Razılaşmanın şərtləri Qarabağda əvvəlki hərbi vəziyyətin davam etdirilməsinə imkan vermirdi.

Birinci şərtə əsasən, Qarabağda yerləşən Ermənistan silahlı qüvvələrinin birləşmələri və qeyri-qanuni erməni silahlı dəstələri silahı yerə qoymalı, döyüş mövqelərindən və hərbi postlardan çıxmalı və tam tərksilah olunmalı idi.

Ermənistan silahlı qüvvələrinin birləşmələrinin Azərbaycan ərazisini tərk etməsi, qeyri-qanuni silahlı dəstələrin isə buraxılması nəzərdə tutulurdu.

İkinci şərt bütün silah-sursat və ağır hərbi texnikanın təhvil verilməsini tələb edirdi.

Üçüncü şərtə görə, proses Rusiya sülhməramlı kontingenti ilə əlaqələndirilmiş şəkildə həyata keçirilməli idi.

Bu üç bənd 19-20 sentyabr hadisələrinin siyasi nəticəsini anlamaq üçün əsas məqamlardır.

Çünki söhbət yalnız atəşkəsdən getmirdi.

Razılaşma Qarabağda Azərbaycan dövlətindən kənar silahlı qüvvələrin fəaliyyətinin dayandırılması və onların hərbi imkanlarının aradan qaldırılması mexanizmini müəyyən edirdi.

Əsas dəyişiklik xəritədə baş vermədi

2020-ci il Vətən müharibəsi ilə 2023-cü ilin sentyabr hadisələri arasında mühüm fərq var.

2020-ci ildə Azərbaycan uzun illər işğal altında qalmış ərazilərinin böyük hissəsini azad etdi. Müharibənin nəticəsində regiondakı əvvəlki status-kvo dağıldı.

2023-cü ilin sentyabrında isə yeni ərazi uğrunda müharibə aparılmırdı. Əməliyyat Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində keçirilirdi.

Buna görə 19-20 sentyabrın əsas nəticəsi xəritənin dəyişməsi deyildi.

Dəyişən həmin xəritə üzərində hakimiyyətin həyata keçirilməsi idi.

Başqa sözlə, ərazi bütövlüyü ilə suverenliyin faktiki tətbiqi arasında qalan boşluq aradan qalxmağa başladı.

Sentyabrın 21-i: Silahdan danışıqlara

Hərbi mərhələnin dayanmasından cəmi bir gün sonra prosesin istiqaməti dəyişdi.

2023-cü il sentyabrın 21-də Yevlaxda Azərbaycan hakimiyyətinin nümayəndələri ilə Qarabağın erməni sakinlərinin təmsilçiləri arasında görüş keçirildi.

Bu görüşün mövzusu xüsusilə əhəmiyyətli idi.

Artıq müzakirələr Qarabağın hansı dövlətə məxsus olması və ya onun ayrıca siyasi statusu ətrafında aparılmırdı. Gündəliyin əsas mövzusu erməni sakinlərin Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası və qanunları çərçivəsində reinteqrasiyası idi.

Bu, uzun illər davam etmiş münaqişənin siyasi çərçivəsində fundamental dəyişiklik demək idi.

Qarabağ məsələsi ərazi üzərində rəqabət aparılan ayrıca siyasi status müstəvisindən Azərbaycanın daxili hüquqi və inzibati müstəvisinə keçirdi.

28 sentyabr: separatçı strukturun buraxılması elan edildi

19-20 sentyabr hadisələrinin siyasi nəticəsi bir həftə sonra daha aydın göründü.

Sentyabrın 28-də Qarabağdakı separatçı qurumun rəhbəri Samvel Şahramanyan qondarma qurumun fəaliyyətinin dayandırılması ilə bağlı sənəd imzaladı.

Sənəddə separatçı quruma tabe olan bütün strukturların və təşkilatların 2024-cü il yanvarın 1-dək ləğv edilməsi və qurumun fəaliyyətini dayandırması nəzərdə tutulurdu.

Eyni sənəddə Qarabağın erməni sakinlərinin Azərbaycan tərəfindən təqdim edilən reinteqrasiya şərtləri ilə tanış olması məsələsi də yer almışdı.

Bu qərar 19 sentyabrda başlayan hərbi prosesin siyasi nəticəsini daha aydın göstərirdi.

Cəmi doqquz gün əvvəl Qarabağda Azərbaycan dövlətindən kənar hərbi və siyasi idarəetmə sistemi mövcudluğunu qorumağa çalışırdı. Sentyabrın 28-də isə həmin struktur özünün buraxılmasını elan etmişdi.

27 sentyabrdan 20 sentyabra uzanan proses

Bu baxımdan 2020-ci ilin 27 sentyabrı ilə 2023-cü ilin 20 sentyabrı arasında siyasi və tarixi əlaqə var.

27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycan üçün ərazi bütövlüyünün bərpası prosesində həlledici mərhələ oldu.

Ancaq 10 noyabr razılaşmasından sonra Qarabağın bir hissəsində yaranmış xüsusi təhlükəsizlik və idarəetmə vəziyyəti daha üç il davam etdi.

19-20 sentyabr 2023-cü il hadisələri həmin mərhələnin sonunu gətirdi.

Bu səbəbdən iki tarixin mahiyyəti bir-birini tamamlayır: 2020-ci ildə hərbi-siyasi status-kvo dəyişdirildi, 2023-cü ildə isə Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət hakimiyyətinin həyata keçirilməsi qarşısındakı son hərbi maneə aradan qaldırıldı.

20 Sentyabrın dövlət təqviminə daxil olması

Hadisələrin dövlətçilik baxımından qiymətləndirilməsi bir il sonra rəsmi status aldı.

Prezident İlham Əliyevin 19 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə hər il sentyabrın 20-si Azərbaycanda Dövlət Suverenliyi Günü elan edildi.

Sərəncamda 2023-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycanın bütün ərazisində qanunun aliliyinin təmin olunduğu və dövlət suverenliyinin bərpa edildiyi qeyd edilir.

Beləliklə, 20 Sentyabr yalnız hərbi əməliyyatın başa çatdığı tarix kimi dövlət təqviminə daxil olmadı.

Tarixə verilən rəsmi məna daha genişdir: dövlətin beynəlxalq səviyyədə tanınmış bütün ərazisində suveren hakimiyyətinin təmin olunması.

Sonrakı addım bu siyasi-hüquqi xətti daha da möhkəmləndirdi. Prezidentin 28 dekabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə 2025-ci il Azərbaycanda “Konstitusiya və Suverenlik İli” elan edildi.

23 saat 43 dəqiqədən sonra nə dəyişdi?

19-20 sentyabr hadisələrinin uzunmüddətli əhəmiyyəti yalnız Qarabağla məhdudlaşmadı.

Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin gündəliyi də dəyişdi.

Qarabağda ayrıca silahlı və siyasi strukturun saxlanılması məsələsi aradan qalxdıqdan sonra iki ölkə arasındakı əsas müzakirələr sülh sazişi, sərhədin delimitasiyası və demarkasiyası, nəqliyyat-kommunikasiya məsələləri və münasibətlərin normallaşdırılması üzərində cəmləşdi.

Əlbəttə, otuz ildən artıq davam etmiş münaqişənin bütün nəticələri 23 saat 43 dəqiqə ərzində yox olmadı.

Minalar, dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin bərpası, keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı, humanitar və hüquqi məsələlər uzunmüddətli gündəlik olaraq qaldı.

Ancaq münaqişənin əsas siyasi-hərbi sütunlarından biri – Azərbaycan ərazisində dövlət hakimiyyətindən kənar silahlı və separatçı idarəetmə strukturunun mövcudluğu – əvvəlki formasında davam edə bilmədi.

23 saat 43 dəqiqənin tarixi mənası

Məhz buna görə 19-20 sentyabr hadisələrinin əhəmiyyətini yalnız hərbi əməliyyatın sürəti ilə ölçmək doğru olmaz.

23 saat 43 dəqiqə hərbi mərhələnin müddətidir. Tarixi nəticə isə daha genişdir.

Sentyabrın 19-da Qarabağda Azərbaycan dövlətinin nəzarətindən kənarda silahlı birləşmələr, hərbi mövqelər və paralel siyasi strukturlar mövcud idi.

Sentyabrın 20-də əldə edilən razılaşma onların tərksilahını və buraxılmasını nəzərdə tutdu.

Sentyabrın 21-də reinteqrasiya danışıqları başladı.

Sentyabrın 28-də separatçı qurum öz fəaliyyətini dayandıracağını elan etdi.

Bir il sonra isə 20 Sentyabr Azərbaycan dövlət təqvimində Dövlət Suverenliyi Günü kimi təsbit olundu.

Bu ardıcıllıq 2023-cü ilin sentyabr hadisələrinin mahiyyətini daha aydın göstərir.

2020-ci ilin 44 günlük müharibəsi Qarabağ münaqişəsinin hərbi-siyasi mənzərəsini dəyişdirmişdisə, üç il sonra yaşanan 23 saat 43 dəqiqəlik əməliyyat yarımçıq qalmış suverenlik məsələsinin son hərbi mərhələsinə çevrildi.

20 Sentyabrın tarixi mənası da məhz buradan yaranır: Azərbaycanın ərazi bütövlüyü ilə həmin ərazilərdə dövlət hakimiyyətinin faktiki həyata keçirilməsi eyni siyasi-hüquqi çərçivədə birləşdi.

Siyasət şöbəsi