Gənclər arasında ən çox rast gəlinən cərrahi müdaxilələrdən biri vaxtilə faydalı və hətta həyati əhəmiyyət daşıyan bir xüsusiyyətlə bağlıdır. Söhbət ağıl dişlərindən - üçüncü azı dişlərindən gedir. Bu gün onlar çox vaxt üstünlükdən daha çox problem kimi qiymətləndirilir.

Qaynarinfo xəbər verir ki, "Forbes" ekspertlərinin sözlərinə görə, bu dişlərin rolunu anlamaq üçün milyon illər əvvəl Afrikada yaşamış erkən Homo növlərinin qidalanmasına baxmaq lazımdır.

Qədim hominidlərin diş aşınmasına dair tədqiqatlar göstərir ki, onların qidası dar ixtisaslaşmış deyildi. Əksinə, mövsümdən və yaşayış şəraitindən asılı olaraq dəyişən çox çevik bir rasiona sahib idilər.

Qida qıtlığı dövrlərində isə xüsusilə "ehtiyat qidalar” — sərt, lifli və çeynənməsi çətin bitkilər (kök, toxum, kobud bitkilər və s.) vacib rol oynayırdı. Məhz bu tip qidalar üçün çənə quruluşu uyğunlaşmışdı.

Ağıl dişləri də həmin funksiyanı yerinə yetirirdi — çeynəmə səthini artıraraq sərt qidanın daha effektiv emalına imkan verirdi. Başqa sözlə, bu dişlər aclıq dövrləri üçün "ehtiyat mexanizmi” idi.

Beyin dişlər üçün necə "yer yedi"?

İnkişaf

Vəziyyət Homo sapiens-də beynin sürətlə böyüməsi ilə dəyişməyə başladı. Kəllənin quruluşu yenidən formalaşdı: beyin hissəsi böyüdü, üz hissəsi isə daha "içəriyə çəkildi”.

Nəticədə çənənin ölçüsü kiçildi. Lakin təkamül baxımından 32 diş — o cümlədən üçüncü azı dişləri — saxlanılıb.

Beləliklə, müasir dövrdə yaranan "yer çatışmazlığı” səbəbindən ağıl dişləri çox vaxt düzgün çıxmır, sıxışır və ya ümumiyyətlə diş ətində qalır.

Ağıl dişləri indi nə üçün lazımdır və niyə yox olmurlar?

Eyni zamanda iri dişlərin rolunun azalması təkcə beyinlə deyil, qidalanmanın dəyişməsi ilə də bağlıdır. Erkən Homo növləri daş alətlərdən istifadə etməyə, daha çox ət yeməyə və qidanı emal etməyə başladıqca çeynəmə yükü azaldı. Nəticədə güclü çənə və iri dişlər təkamül baxımından vacib olmadı.

Niyə ağıl dişləri hələ də mövcuddur?

Baxmayaraq ki, ağıl dişləri tez-tez problemlər yaradır, təkamül onları tamamilə "silməyib”.

Birincisi, onlar gec — yeniyetməlikdən sonra çıxır. Keçmişdə isə insan artıq bu yaşa qədər çox vaxt nəsil vermiş olurdu. Yəni bu xüsusiyyət reproduktiv uğura ciddi təsir etmədiyinə görə təkamül onu sürətlə aradan qaldırmayıb.

Məhz buna görə də bu dişlər "ağıl dişi” adlanır: onların çıxması insanın artıq yetkinləşməsi və həyat təcrübəsi qazanması ilə əlaqələndirilirdi.

Bundan əlavə, dişlərin formalaşması çoxsaylı genlərlə bağlıdır və bu genlər təkcə çənəyə deyil, üzün ümumi inkişafına da təsir edir. Buna görə dəyişikliklər yavaş baş verir.

Maraqlıdır ki, bəzi populyasiyalarda bu dişlərin çıxma tezliyi azalır, lakin proses çox ləng gedir.

Ağıl dişləri gələcəkdə yox ola bilərmi?

Ağıl dişləri təkamülün "gecikmiş” nümunəsidir. Onlar qədim insan üçün faydalı olsa da, müasir dövrdə demək olar ki, lazımsızdır.

Lakin təkamül planlı şəkildə işləmir və insan həyat tərzindəki sürətli dəyişikliklərə uyğunlaşmağa çatdırmır. Qidalanma, kulinariya və texnologiya o qədər sürətlə dəyişib ki, biologiya tam uyğunlaşa bilməyib.

Aydın