Hər kəs ən azı bir dəfə "Nemo axtarışında” animasiya filmini izləyibsə, ehtimal ki, parlaq narıncı rəngli kloun balıqlarını yadda saxlayıb. Bu balıqlar yalnız parlaq rəngləri ilə deyil, həm də nadir xüsusiyyətləri ilə tanınır – onlar reproduktiv anatomiyalarını dəyişə bilirlər.

Qaynarinfo xəbər verir ki, Rutqers Universitetinin evolyusiya biologu Skott Trevers "Forbes" üçün yazdığı məqalədə kloun balıqlarının cinsini necə dəyişə bildiyini izah edib. O, balıqların bunu niyə etdiyini açıqlayıb.

Klon balıqları cinsini necə dəyişir?

Bioloq bildirib ki, kloun balıqları dəniz anemonuna bağlı yaxın ailə qruplarında yaşayır. Bu qrupda yalnız iki balıq çoxalır: dominant dişi və onun dişi-partnyoru, digər erkəklər isə öz növbəsini gözləyir.

Trevers vurğulayıb ki, bu iyerarxiya bu növün biologiyasının əsasını təşkil edir. Hətta əgər lider dişi yox olarsa, dominant erkək mürəkkəb fizioloji prosesə başlayaraq dişiyə çevrilir.

2003-cü ildə aparılan bir tədqiqat göstərir ki, sosial siqnallar həmişə kloun balığının erkəyində böyümə artımı və davranış dəyişikliklərinə səbəb olur. Dominant dişinin itirilməsi ən güclü sosial tetikleyici olur və cins dəyişikliyini başladır.

Alimlər həmçinin müəyyən ediblər ki, bu biologiya transformasiyası balığın beyni və bədəni səviyyəsində molekulyar olaraq baş verir. 2024-cü ildə aparılan tədqiqatda qabaqcıl RNA sıralama texnologiyası ilə balığın beynindəki hüceyrə növləri və gen ifadəsi arasında geniş fərqlər aşkarlanıb.

Alimlər bu neyron transformasiyaya cəlb olunan əsas molekulyar sistemləri müəyyən ediblər, o cümlədən estrogen yolları və neyropeptid siqnalizasiyası. Bioloq bildirib ki, bu beyin cins dəyişikliyini bütün bədən üçün əhəmiyyətli bir hadisə kimi aktiv şəkildə təşəbbüs edir və koordinasiya edir.

Klon balıqlarını cinsini dəyişməyə vadar edən nədir?

Trevers deyib ki, cins dəyişikliyi molekulyar "xoreoqrafiyası” cinsi steroid yolları və tənzimləyici genləri də əhatə edir. Aromataza – cyp19a geni ilə kodlanan ferment, testosteronu estrogene çevirir və bu prosesdə əsas rol oynayır.

Daha konkret desək, aromataza genlərinin hər iki variantının aktivliyi bir neçə aylıq cütləşmə və sosial qarşılıqlı əlaqədən sonra əhəmiyyətli dərəcədə artır, və cins dəyişikliyinin tamamlanması üçün ən azı beş ay tələb olunur. Bu, gen ifadəsinin yalnız cins dəyişikliyini tetiklemədiyini, həm də prosesi daimi bir hissəyə çevirərək sosial konteksti inkişaf biologiyasına çevirdiyini göstərir.

Trevers bildirib ki, bu proses beyin, davranış və bədəni əhatə edən bir kaskaddır. Lakin kloun balıqlarının davranışı biologiyanın işə düşdüyü anda dərhal dəyişmir.

2022-ci ilin bir tədqiqatında deyilir ki, cins dəyişikliyi keçən kloun balıqlarında aqressivlik və valideyn davranışı erkək qalır, daxili proseslərə baxmayaraq. Yalnız cins dəyişikliyinin fiziki aspektləri irəlilədikdən sonra alimlər davranış xüsusiyyətlərinin qadın modelinə doğru dəyişdiyini müşahidə ediblər.

Aydın