Nigeriyalı sənayeçi Aliko Danqotenin uzun illər gecikən nəhəng neft emalı zavodu layihəsi İran müharibəsi fonunda Yaxın Şərqdə enerji tədarükünün pozulduğu dövrdə strateji üstünlüyə çevrilib.

Qaynarinfo xəbər verir ki, Afrikanın ən böyük neft emalı zavodu həm Nigeriyanın yanacaq idxalından asılılığını azaldır, həm də Avropa və Afrika bazarlarına aviasiya yanacağı və dizel ixrac edir.

İran müharibəsi nəticəsində Hörmüz boğazı vasitəsilə neft və emal olunmuş yanacaq daşımalarında yaranan fasilələr qlobal bazarda alternativ təchizatçılara tələbatı artırıb. Bu vəziyyətdən ən çox faydalanan şirkətlərdən biri Aliko Danqotenin Laqos yaxınlığında yerləşən nəhəng neft emalı zavodu olub.

Təxminən 20 milyard ABŞ dollarına başa gələn "Dangote” neft emalı zavodu 2026-cı ilin fevralında gündəlik 650 min barel emal gücü ilə tam istehsal gücünə çatıb. Afrikanın ən böyük neft emalı müəssisəsi xüsusilə dizel və aviasiya yanacağı istehsalında Yaxın Şərq tədarükünə alternativ mənbəyə çevrilib.

"Bloomberg” Milyarderlər İndeksinə əsasən, Aliko Danqotenin sərvəti hazırda 36,8 milyard ABŞ dolları dəyərində qiymətləndirilir. O, dünyanın ən varlı şəxsləri siyahısında 65-ci yerdə qərarlaşıb.

Aviasiya yanacağı ixracında dünya lideri

"S&P Global Commodity Insights”ın məlumatına görə, müharibədən sonra "Dangote” zavodu istehsalını aviasiya yanacağına yönəldib və 2026-cı ilin aprelində dünyanın ən böyük tək aviasiya yanacağı ixracatçısı olub.

Müəssisə tam gücü ilə işlədikdə gündə təxminən 157 min barel dizel və 125 min 800 barel aviasiya yanacağı istehsal edə bilir. Şirkətin aviasiya yanacağı ixracının 2025-ci ildə 14 faizi ABŞ-ın, 23 faizi isə Avropanın payına düşüb.

Zavodun qlobal bazardakı əhəmiyyəti Afrikanın Körfəz ölkələrindən yüksək asılılığı səbəbindən daha da artıb. "S&P Global Commodity Insights”ın məlumatına görə, Şərqi Afrika 2025-ci ildə dizel və aviasiya yanacağı tələbatının təxminən 80 faizini Körfəz ölkələrindən təmin edib. Daşımaların pozulması fonunda Nigeriyadan göndərilən məhsullar strateji əhəmiyyət qazanıb.

Nigeriyanın yanacaq idxalı azalır

Nigeriya Afrikanın ən böyük neft istehsalçılarından biri olsa da, uzun illər xam nefti ixrac edib, emal olunmuş neft məhsullarını isə idxal etmək məcburiyyətində qalıb. Dövlətə məxsus neft emalı zavodlarının aşağı güclə işləməsi və ya fəaliyyətini dayandırması ölkəni bahalı yanacaq idxalından asılı vəziyyətə salmışdı.

"Dangote” neft emalı zavodu bu mənzərəni dəyişməyə başlayıb. Nigeriyanın Neft Tənzimləmə Qurumunun məlumatına əsasən, müəssisə aprel ayında ölkədə benzin tələbatının təxminən 79 faizini qarşılayıb. Həmin dövrdə benzin idxalı 37 faiz azalıb.

"S&P Global Commodity Insights” bildirir ki, zavodun istehsal gücünün artması Qərbi Afrikaya emal olunmuş yanacaq idxalını və Rotterdam–Laqos kimi ənənəvi tanker marşrutlarının əhəmiyyətini də azaldır. Müəssisə 2026-cı ilin aprelində gündəlik 372 min barel həcmində rekord səviyyədə təmiz neft məhsulu ixrac edib.

İqtisadiyyata valyuta gəlirlərinin artacağı gözlənilir

Beynəlxalq Valyuta Fondunun 2025-ci il təhlilinə görə, zavodun tam istehsal gücünə çatması Nigeriyanın qeyri-neft ümumi daxili məhsulunu 2026-cı ilə qədər təxminən 1,5 faiz artıra bilər. Hesabata əsasən, müəssisə ölkənin valyuta ehtiyatlarına ildə təxminən 5,5 milyard ABŞ dolları əlavə gəlir qazandırmaq potensialına malikdir.

Bununla yanaşı, yerli emal gücünün artması yanacağın dərhal ucuzlaşacağı anlamına gəlmir. Xam neftin qiyməti, valyuta məzənnəsi, vergilər və logistika xərcləri Nigeriyada yanacaq qiymətlərini müəyyən edən əsas amillər olaraq qalır. Müharibə dövründə qlobal neft qiymətlərinin yüksəlməsi də bu üstünlüyün bir hissəsini məhdudlaşdırıb.

Əsas problem xam neft təchizatıdır

Aliko Danqotenin qarşısındakı əsas problem zavodu fasiləsiz işlədəcək həcmdə xam neftin sabit şəkildə təmin edilməsidir. Nigeriyanın dövlət neft şirkəti NNPC ilə milli valyuta – nayra əsasında bağlanmış təchizat razılaşmasına baxmayaraq, istehsal və logistika problemləri səbəbindən şirkət alternativ mənbələrə üz tutur.

"S&P Global Commodity Insights”ın məlumatına görə, zavod 2025-ci ildə istifadə etdiyi xam neftin 70 faizini Nigeriyadan, 24 faizini isə ABŞ-dan alıb. Bu il isə şirkət Anqola, Qana, Liviya və Qayanadan da xam neft tədarük edib. İyun ayında Körfəz bölgəsində daşımaların bərpasından sonra ilk dəfə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərindən də xam neft alışı həyata keçirilib.

Bu vəziyyət Nigeriyanın zəngin neft ehtiyatlarına malik olmasına baxmayaraq, ölkənin ən böyük neft emalı zavodunun müəyyən dövrlərdə idxal olunan xam neftə ehtiyac duymasını göstərir.

Aydın