Bu gün həm dünyada, həm də Azərbaycanda xəbər saytlarının auditoriyasının böyük hissəsi iki əsas qapıdan gəlir: “Facebook” və “Google”. Xüsusən “Google Discover” — istifadəçilərin daha çox “Google Kəşf” kimi tanıdığı xəbər lenti — bir materiala qısa müddətdə on minlərlə oxucu gətirə bilir. “Facebook” isə illərlə media səhifələrinin öz saytlarına pulsuz trafik yönləndirdiyi əsas kanallardan biri olub.

Lakin bu model artıq əvvəlki kimi işləmir. Texnologiya platformaları istifadəçini başqa sayta göndərməkdənsə, öz daxilində saxlamağa çalışır. Xəbərin mətnini, videosunu, şərhini və hətta qısa xülasəsini platformanın özündə göstərir. Nəticədə jurnalistikanın yaratdığı məzmun yenə istifadə olunur, amma həmin məzmunu hazırlayan saytın aldığı keçid azalır.

Məsələ təkcə alqoritmin dəyişməsi deyil. Söhbət internet mediasının uzun illər söykəndiyi “pulsuz trafik” modelinin tədricən daralmasından gedir.

Mövzu ilə bağlı Qaynarinfo-nun hazırladığı raşdırmanı təqdim edirik.

“Facebook” xarici keçidi ödənişli üstünlüyə çevirir

“Meta” sentyabrın 15-də “Meta One” adlı yeni abunə xidmətini təqdim edib. Şirkətin rəsmi məlumatına görə, fərdi istifadəçilər, yaradıcılar və bizneslər üçün nəzərdə tutulan paketlər “Facebook”, “Instagram”, “WhatsApp” və “Meta AI” daxilində 50-dən çox əlavə imkan verir.

Media üçün ən mühüm detal biznes və yaradıcı hesablarına aid paketlərdədir. Aylıq qiyməti 49,99 dollardan başlayan “Advanced” paketində üzvi paylaşımlara və “Reels” videolarına xarici keçid əlavə etmək ayrıca üstünlük kimi göstərilir. Daha geniş “Expert” və “Max” paketləri isə müvafiq olaraq 149 və 499 dollardan başlayır. Qiymət və imkanların regiona, tətbiqə və hesaba görə dəyişə biləcəyi də qeyd olunur.

Bu yenilik mühüm istiqamət dəyişikliyidir: əvvəllər adi funksiya sayılan xarici keçid tədricən ödənişli peşəkar alətə çevrilir.

Bəzi media və sosial şəbəkə mütəxəssisləri “Facebook”un müəyyən səhifələrdə pulsuz xarici link paylaşımlarını ayda iki postla məhdudlaşdırdığını bildirirlər. Paylaşım pəncərələrindən yayılan görüntülər də belə sınaqların aparıldığını göstərir. Ancaq “Meta”nın rəsmi elanında bütün səhifələr üçün universal “iki pulsuz link” qaydası hələlik təsdiqlənməyib. Buna görə hazırkı mərhələdə bunu bütün istifadəçilərə şamil olunan qərar yox, mərhələli test kimi qiymətləndirmək daha doğrudur.

Amma rəsmi paketdə “üzvi paylaşımlarda link” funksiyasının ödənişli üstünlük kimi təqdim edilməsi ümumi istiqaməti aydın göstərir: “Meta” istifadəçini öz ekosistemindən çıxaran trafiki pulsuz paylamaqda əvvəlki qədər maraqlı deyil.

Bu dəyişiklik Azərbaycan mediası üçün xüsusilə həssasdır. Çünki yerli xəbər saytlarının bir çoxu böyük “Facebook” səhifələri yaradıb, lakin həmin auditoriyanı tətbiq, bildiriş, e-poçt və ya üzvlük sistemi vasitəsilə öz bazasına çevirməyib. Səhifənin yüz minlərlə izləyicisi ola bilər, amma həmin izləyiciyə çatmaq imkanına yenə “Facebook” nəzarət edir.

“Google Discover” də sabit trafik mənbəyi deyil

“Google Discover” son illərdə xəbər saytları üçün ikinci böyük ümidə çevrilib. Burada klassik axtarışdan fərqli olaraq istifadəçi hər hansı söz yazmır; “Google” onun maraqlarına uyğun hesab etdiyi məzmunu özü seçib göstərir. Bir xəbər qısa müddətdə böyük auditoriyaya çıxa bilər, ertəsi gün isə eyni sayt demək olar ki, heç bir keçid almaya bilər.

“Google”un öz sənədlərində də Discover trafikinin açar sözlə aparılan adi axtarışdan daha az proqnozlaşdırılan və daha az etibarlı olduğu bildirilir. Şirkət nəşriyyatlara bu trafiki əsas mənbə yox, əlavə trafik kimi qiymətləndirməyi tövsiyə edir. İstifadəçi maraqlarının, göstərilən məzmun növlərinin və axtarış sistemindəki yeniliklərin dəyişməsi saytın keyfiyyətində problem olmadığı halda belə kəskin eniş yarada bilər.

Sentyabrın 18-də açıqlanan yeni “Dive deeper” sınağı bu qeyri-müəyyənliyi daha da artırır. “Google” Discover-də hazırda videolar üzərində yeni düyməni sınaqdan keçirir. İstifadəçi düyməyə toxunduqda birbaşa xəbər saytına getmir; əvvəlcə “Google” daxilində süni intellektin hazırladığı qısa mövzu icmalını, əlaqəli xəbərləri, ictimai reaksiyaları və ilkin mənbələrə keçidləri görür.

Saytların linkləri tamamilə yoxa çıxmır. Ancaq oxucu ilə mənbə arasına əlavə bir “Google” səhifəsi daxil olur. İstifadəçi cavabını həmin xülasədə alarsa, sayta keçməyə ehtiyac duymaya bilər. Sınağın hansı ölkə və dilləri əhatə etdiyi, Azərbaycanda nə vaxt görünəcəyi və keçidlərə nə qədər təsir göstərəcəyi hələ açıqlanmayıb.

Başqa bir yenilik də riskin artıq nəzəri olmadığını göstərir. Avqustun 31-dən etibarən “Google Search Console”da Discover-in generativ Aİ funksiyalarına aid performans hesabatı bütün dünyada istifadəyə verilib. Hazırda bu hesabat əsasən nümayiş sayını göstərir. Yəni nəşriyyat onun məzmununun Aİ bölməsində göründüyünü görə bilər, lakin həmin görünüşün nə qədər real oxucu gətirdiyini eyni dəqiqliklə qiymətləndirə bilmir.

Aİ xülasələri klik ehtiyacını aradan qaldırır

Problem yalnız Discover-lə məhdudlaşmır. “Google”un “AI Overviews” və “AI Mode” funksiyaları, eləcə də “ChatGPT” kimi cavab sistemləri istifadəçinin sualını mənbəyə keçmədən cavablandırmağa çalışır. Sayt məlumatı hazırlayır, axtarış sistemi həmin məlumatdan cavab yaradır, istifadəçi isə linki açmadan yoluna davam edir.

“Reuters Institute”in 51 ölkədən 280 media rəhbərinin iştirakı ilə hazırladığı 2026-cı il hesabatında nəşriyyatların axtarış sistemlərindən gələn keçidlərin növbəti üç ildə 43 faiz azalacağını gözlədiyi bildirilir. “Chartbeat”in 2500-dən çox xəbər saytı üzrə məlumatına əsasən isə “Google”dan mediaya gələn axtarış trafiki bir ildə qlobal miqyasda 33 faiz azalıb.

Həyat tərzi, məşhurlar və səyahət kimi asanlıqla ümumiləşdirilən mövzular daha çox zərər görür; operativ reportaj, canlı xəbər və orijinal informasiya nisbətən dayanıqlı qalır.

Sentyabrda Britaniyanın “Mirror”, “Express” və çoxsaylı regional nəşrlərinin sahibi “Reach” şirkətinin açıqladığı rəqəmlər təhlükənin iqtisadi nəticəsini göstərdi. Şirkətin “Google”dan aldığı trafik illik müqayisədə 46 faiz azalıb.

“Reach” bunun fonunda 220 redaksiya işini ixtisar edir, üç onlayn nəşri bağlayır və strategiyasını abunəlik, uzun video və daha dərin oxucu əlaqəsinə yönəldir. Şirkət artıq uğuru yalnız səhifə baxışı ilə deyil, “aktiv oxuma müddəti” ilə ölçməyə hazırlaşır.

Bu, uzaq bazardakı təsadüfi hadisə deyil. Böyük dil bazarında, güclü brendlərlə və milyonlarla istifadəçi ilə çalışan şirkət 46 faizlik itki yaşayırsa, reklam gəliri daha aşağı, auditoriyası daha kiçik olan Azərbaycan mediasının riski daha böyükdür.

Azərbaycan mediası nə etməlidir?

Çıxış yolu “Facebook”dan və ya “Google”dan imtina etmək deyil. Bu platformalar hələ uzun müddət böyük auditoriya mənbəyi olaraq qalacaq. Əsas məsələ onları “ev” yox, auditoriya ilə ilk təmas nöqtəsi kimi görməkdir.

Birinci addım oxucu ilə birbaşa əlaqə qurmaqdır. Mobil tətbiq və “push” bildirişləri, “Telegram” və “WhatsApp” kanalları, e-poçt bülletenləri, qeydiyyat sistemi və daimi oxucu klubu platformadan gələn təsadüfi istifadəçini saytın öz auditoriyasına çevirə bilər. Sayta bir dəfə gələn adamın yenidən qayıtması “Facebook” alqoritmindən asılı qalmamalıdır.

İkinci addım Aİ-nin bir abzasda əvəz edə bilmədiyi məzmun yaratmaqdır. Sadə xəbər xülasəsini süni intellekt də təqdim edə bilir. Eksklüziv məlumat, yerli araşdırma, sənəd, müsahibə, canlı yayım, müqayisəli cədvəl, kalkulyator, məlumat bazası və praktik xidmət isə istifadəçiyə sayta daxil olmaq üçün ayrıca səbəb verir.

Üçüncü addım platformaların öz formatlarından ağıllı istifadə etməkdir. “Reels”, qısa video və karusel yalnız baxış toplamaq üçün yox, media brendini tanıtmaq və istifadəçini birbaşa kanala gətirmək üçün işləməlidir. Xarici linklər məhdudlaşdıqca hər linkin dəyəri artır; buna görə bütün xəbərləri eyni qaydada paylaşmaq əvəzinə, sayta keçid ehtimalı yüksək olan materiallar seçilməlidir.

Dördüncü istiqamət texniki dayanıqlılıqdır. Xəbər xəritəsi, düzgün “NewsArticle” işarələməsi, aydın müəllif profilləri, düzəliş siyasəti, sürətli mobil səhifələr, ən azı 1200 piksel enində keyfiyyətli şəkillər, düzgün kanonik ünvanlar və “Search Console” monitorinqi artıq sadəcə SEO əlavəsi deyil. Bunlar həm klassik axtarışda, həm Discover-də, həm də Aİ sistemlərində etibarlı mənbə kimi görünməyin bazasıdır.

Nəhayət, media yalnız “linkə neçə baxışı aldıq” sualından uzaqlaşmalıdır. Geri qayıdan istifadəçi sayı, bildiriş abunəsi, tətbiq quraşdırılması, videoya baxış müddəti, birbaşa giriş, qeydiyyat və oxucunun saytda keçirdiyi aktiv vaxt daha sağlam göstəricilərdir.

Əsas aktiv platformadakı izləyici deyil

Unutmamalıyıq ki, “Facebook” və “Google”un verdiyi trafik heç vaxt media şirkətinin mülkiyyəti olmayıb. Bu, platformanın istədiyi vaxt artıra, azalda və ya ödənişli edə bildiyi müvəqqəti paylama imkanıdır.

Yeni mərhələdə xəbər saytının ən qiymətli aktivi gündəlik səhifə baxışı deyil, onu adı ilə tanıyan və birbaşa geri qayıdan auditoriyadır. Pulsuz trafik tam yox olmayacaq, amma ona söykənən biznes modeli getdikcə daha riskli olacaq. Azərbaycan mediası bu keçidi indi başlamasa, növbəti alqoritm dəyişikliyində yenə trafikin niyə birdən-birə itdiyini müzakirə edəcək.

Məsələ artıq trafiki necə geri qaytarmaqdan çox, oxucu ilə əlaqəni kimin idarə etməsindədir: xəbər saytı, yoxsa platforma?

Qaynarinfo