Bu gün Qırğızıstanın paytaxtı Bişkekdə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) dövlət başçıları səviyyəsində 26-cı toplantısı keçirilir. Təşkilatın 25 illiyinə təsadüf edən sammit yalnız növbəti beynəlxalq tədbir deyil. Bişkek görüşü Avrasiyada geosiyasi və iqtisadi güc balansının dəyişdiyi bir vaxtda ŞƏT-in gələcək istiqamətini müəyyənləşdirə biləcək mühüm platformalardan biridir.

Sammitin miqyası da diqqət çəkir. Tədbiri işıqlandırmaq üçün 500-dən çox yerli və xarici media nümayəndəsi akkreditasiyadan keçib. Onların 434-nün xarici jurnalist olduğu və 115 media qurumunu təmsil etdiyi bildirilir. Çin, Rusiya, Hindistan, Pakistan, İran, Qazaxıstan, Özbəkistan və digər ölkələrin media nümayəndələrinin Bişkekdə olması sammitə beynəlxalq marağın səviyyəsini göstərir.

ŞƏT-in hazırda 10 üzvü var - Çin, Rusiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Özbəkistan, Hindistan, Pakistan, İran və Belarus. Azərbaycan isə Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Qətər və digər ölkələrlə yanaşı dialoq tərəfdaşı statusuna malikdir.

Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı 2001-ci ildə yaradılıb. Onun əsası isə 1996-cı ildə Çin, Rusiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Tacikistanın iştirakı ilə formalaşan “Şanxay beşliyi”nin üzərində qurulub. İlk mərhələdə əsas məqsəd sərhədlərdə etimadın möhkəmləndirilməsi və təhlükəsizlik məsələləri idi.

Sonrakı illərdə təşkilatın gündəliyi xeyli genişlənib. Terrorizm, separatizm və ekstremizmlə mübarizə ilə yanaşı, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, texnologiya, elm, təhsil və humanitar əlaqələr də ŞƏT-in gündəliyinə daxil olub. İranın və Belarusun üzvlüyə qoşulması isə təşkilatın coğrafiyasını daha da genişləndirib.

Bu gün ŞƏT-ə baxanda onun əvvəlki regional təhlükəsizlik platformasından daha geniş bir siyasi-iqtisadi əməkdaşlıq mexanizminə çevrildiyini görmək mümkündür.

Lakin burada mühüm bir məqam var - ŞƏT-i vahid siyasi blok kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Təşkilat daxilində ciddi maraq fərqləri mövcuddur. Çin və Rusiya arasında strateji yaxınlaşma olsa da, Hindistanın Pekinlə münasibətləri mürəkkəbdir. Hindistanla Çin arasında sərhəd və regional nüfuz məsələləri qalır. Eyni zamanda, Hindistan Rusiya ilə ənənəvi əlaqələrini qoruyur, Qərblə də geniş iqtisadi və strateji münasibətlər saxlayır. Pakistanın Çinlə münasibətləri isə başqa xarakter daşıyır. İranın ŞƏT-dəki iştirakı təşkilata Yaxın Şərq ölçüsü əlavə edir. Mərkəzi Asiya ölkələri isə həm Rusiya, həm Çin, həm də digər qlobal və regional güclərlə balanslı münasibətlər qurmağa çalışırlar.

Deməli, ŞƏT-in əsas gücü onun üzvlərinin vahid mövqedə olması deyil. Əsas güc onun fərqli geosiyasi maraqları olan ölkələri eyni masa arxasında saxlaya bilməsidir.

Bişkek sammitinin əsas sualı odur ki, ŞƏT hansı istiqamətə gedəcək? Bu suala cavab vermək üçün təşkilatın qarşısındakı üç əsas istiqamətə baxmaq lazımdır. Birinci istiqamət təhlükəsizlikdir. Avrasiyada müharibələr, terrorizm, sərhəd təhlükəsizliyi, radikallaşma, narkotik və insan alveri kimi problemlər ŞƏT-in ənənəvi gündəliyində qalır. Təşkilatın Regional Antiterror Strukturunun fəaliyyəti də bu istiqamətin institusional əsasını təşkil edir. 2026-cı ilin iyulunda İslamabadda ŞƏT ölkələrinin sərhəd xidmətlərinin rəhbərləri görüşərək sərhədlərdəki vəziyyəti və təhlükəsizlik risklərini müzakirə ediblər.

İkinci istiqamət iqtisadiyyat və nəqliyyatdır. Çinin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü ilə Mərkəzi Asiyanın tranzit potensialı burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çin üçün Mərkəzi Asiya yalnız siyasi təsir məkanı deyil, həm də Avropa, Yaxın Şərq və Rusiya istiqamətlərinə çıxış baxımından mühüm regiondur.

Rusiya üçün ŞƏT Qərbin təzyiqləri fonunda diplomatik və iqtisadi əlaqələrin qorunması baxımından əhəmiyyətli platformadır.

Mərkəzi Asiya dövlətləri üçün isə əsas məsələ daha mürəkkəbdir: onlar Çin və Rusiyanın maraqları arasında öz iqtisadi və siyasi manevr imkanlarını qorumağa çalışırlar.

Üçüncü istiqamət isə yeni dünya nizamıdır. Çin və Rusiya son illərdə beynəlxalq münasibətlər sistemində çoxqütblülüyün gücləndirilməsini daha fəal şəkildə müdafiə edirlər. Bişkek sammitinin gündəliyində də beynəlxalq və regional məsələlər, təşkilatın inkişafı və uzunmüddətli əməkdaşlıq mexanizmləri xüsusi yer tutur. ŞƏT-in rəsmi məlumatına görə, sammitdən əvvəl təşkilatın üzv ölkələrinin milli koordinatorları yekun sənədlər paketini razılaşdırmaq üçün bir neçə gün davam edən görüşlər keçiriblər.

Bişkek sammitinin ən mühüm fonlarından biri Çin və Rusiya liderləri arasında keçirilən görüşlərdir.

Çin Prezidenti Si Szinpin və Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin görüşü iki ölkənin strateji koordinasiyasının ŞƏT çərçivəsində də davam etdiyini göstərir. Çin tərəfi qlobal idarəetmənin dəyişdirilməsi və daha çoxqütblü beynəlxalq sistemin formalaşdırılması barədə mövqeyini açıq şəkildə ifadə edir.

Lakin ŞƏT-i yalnız “Çin-Rusiya bloku” adlandırmaq da sadələşdirilmiş yanaşma olardı.

Təşkilatın daxilində Hindistan kimi mühüm aktorun olması bu modelin daha mürəkkəb olduğunu göstərir. Hindistan ŞƏT-də iştirak etməklə həm Avrasiya platformasında mövqeyini gücləndirir, həm də Çin və Rusiya ilə münasibətlərini idarə edir. Başqa sözlə, ŞƏT Hindistan üçün də alternativ diplomatik kanal rolunu oynayır.

Bu səbəbdən təşkilatın gələcəyi Çin və Rusiyanın nə qədər yaxınlaşmasından daha çox, Çin, Rusiya, Hindistan və Mərkəzi Asiya ölkələrinin fərqli maraqlarının nə dərəcədə uzlaşdırıla bilməsindən asılı olacaq.

Başlıca sual ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın ŞƏT-də rolu nə ola bilər? Azərbaycan üçün bu platformanın əhəmiyyəti ilk növbədə nəqliyyat, enerji və regional bağlantılarla bağlıdır. Azərbaycan ŞƏT-in tamhüquqlu üzvü olmasa da, dialoq tərəfdaşıdır. Bu status Bakıya təşkilatın müxtəlif mexanizmləri ilə əlaqələri inkişaf etdirmək imkanı verir.

Azərbaycanın coğrafi mövqeyi isə ayrıca üstünlük yaradır. Orta Dəhliz - Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropa ilə birləşdirən marşrut - son illərdə qlobal təchizat zəncirlərinin şaxələndirilməsi baxımından daha çox diqqət çəkir. Bu baxımdan Bakı üçün ŞƏT yalnız siyasi təşkilat deyil, həm də Mərkəzi Asiya ilə iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi üçün əlavə diplomatik platformadır.

Azərbaycanın ŞƏT ölkələri ilə münasibətlərində əsas üstünlük ondan ibarətdir ki, Bakı eyni vaxtda Çin, Mərkəzi Asiya dövlətləri, Rusiya, Pakistan və İranla münasibətlər saxlayır. Bu isə Azərbaycanın təşkilat daxilində müxtəlif istiqamətlər üzrə dialoq imkanlarını genişləndirir.

Bişkek sammitinə yalnız Çin, Rusiya, Hindistan və digər ölkələrin liderlərinin görüşü kimi baxmaq kifayət deyil. Əslində söhbət 25 il ərzində təhlükəsizlik platformasından daha geniş siyasi və iqtisadi əməkdaşlıq mexanizminə çevrilmiş bir təşkilatın gələcək modelindən gedir.

ŞƏT qarşısında bir neçə ciddi sual dayanır - təşkilat iqtisadi əməkdaşlığı nə dərəcədə dərinləşdirə biləcək? Çin və Rusiya arasındakı strateji yaxınlaşma digər üzvlərin maraqları ilə necə uzlaşdırılacaq? Hindistanın balanslaşdırıcı siyasəti təşkilatın qərarvermə mexanizmlərinə necə təsir edəcək? Mərkəzi Asiya ölkələri böyük güclər arasında öz manevr imkanlarını necə qoruyacaqlar? Ən əsası, ŞƏT sadəcə müxtəlif ölkələrin toplandığı diplomatik platforma olaraq qalacaq, yoxsa qlobal güc mərkəzlərindən birinə çevriləcək?

Bişkek sammitinin əsl əhəmiyyəti də məhz bu sualların cavabında gizlənir.

Çünki 25 il əvvəl sərhəd təhlükəsizliyi üçün yaradılan “Şanxay beşliyi” bu gün artıq Avrasiyanın ən böyük siyasi platformalarından birinə çevrilib. İndi əsas məsələ onun böyüməsi deyil, bu böyüməni real siyasi, iqtisadi və strateji gücə çevirə bilib-bilməyəcəyidir.

Siyasət şöbəsi