Bir neçə gün sonra başlayacaq Dünya çempionatı ərəfəsində milyonlarla azarkeş futbola olan sevgisini yenidən yaşayacaq. Bu dövrdə bir çox mənbə ofsayd qaydalarını izah etməyə çalışarkən, alimlər diqqəti futbolun daha maraqlı tərəfinə yönəldiblər: futbolçuların topa necə effekt verməsi və onun havada qeyri-adi trayektoriya ilə hərəkət etməsinin arxasındakı fizika qanunları.

Qaynarinfo xəbər verir ki, futbol tarixinin ən məşhur nümunələrindən biri 1997-ci ildə braziliyalı əfsanə Roberto Karlosun Fransa millisinə vurduğu sərbəst zərbə qoludur. Həmin epizodda Fransa qapıçısı Fabian Bartez topun qapıdan kənara çıxacağını düşündüyü üçün yerindən belə tərpənməmişdi. Lakin top gözlənilmədən kəskin trayektoriya dəyişərək qapıya daxil olmuşdu.

O dövrdə bu qol "fizikaya meydan oxuyan zərbə” adlandırılsa da, hadisədən 13 il sonra fransız fiziklər bu trayektoriyanın elmi izahını təqdim edən resenziyalı araşdırma dərc ediblər.

Maqnus effekti: Havanı əymək

Topun havada əyri hərəkət etməsini izah edən ən məşhur fenomen Maqnus effekti hesab olunur.

Bu effekt obyekt həm irəli hərəkət etdikdə, həm də öz oxu ətrafında fırlandıqda meydana çıxır. Futbol topunun səthi tam hamar olmadığından onun ətrafındakı hava axını da dəyişir.

Məsələn, Roberto Karlosun zərbəsində olduğu kimi top saat əqrəbinin əks istiqamətində fırlanaraq irəli hərəkət etdikdə, topun bir tərəfində hava axını sürətlənir, digər tərəfində isə yavaşıyır.

Mayelər və qazların hərəkət qanunlarına görə, daha sürətli hərəkət edən hava daha aşağı təzyiq yaradır. Nəticədə topun iki tərəfində təzyiq fərqi formalaşır və bu fərq topu yan istiqamətə doğru itələyir.

Beləliklə, əvvəlcə qapıdan kənara gedirmiş kimi görünən top son anda trayektoriyasını dəyişərək qapıya yönəlir.

Burulğan axınının rolu

Maqnus effektinin mövcudluğu şübhə doğurmur. Hətta İsaak Nyuton bu hadisəni Maqnusdan əsrlər əvvəl tennis toplarında müşahidə etmişdi.

Lakin Virciniya Universitetinin professoru Lou Blumfild hesab edir ki, topun arxasında yaranan turbulent hava axını – yəni "wake deflection force” (burulğan sapma qüvvəsi) də bu prosesdə mühüm rol oynayır.

Onun fikrincə, fırlanan top ətrafındakı havanı da hərəkətə gətirərək arxada yaranan hava axınını bir tərəfə yönəldir. Nyutonun təsir-əks təsir qanununa əsasən, hava da topa əks istiqamətdə qüvvə tətbiq edir.

Bu qüvvə Maqnus effekti ilə eyni istiqamətdə təsir göstərdiyi üçün topun trayektoriyası daha da əyilir.

Alimlər arasında mübahisə

Fiziklər razılaşırlar ki, həm Maqnus effekti, həm də arxa hava axınının sapması topun əyri hərəkətinə səbəb olur. Lakin bu iki amildən hansının daha dominant rol oynadığı barədə yekdil fikir yoxdur.

Bəzi alimlər onları eyni fiziki hadisənin fərqli təzahürləri hesab edir, digərləri isə hər iki mexanizmin ayrıca qiymətləndirilməli olduğunu düşünür.

Hər halda, Roberto Karlosun məşhur qolu göstərir ki, futbol meydanında möcüzə kimi görünən hadisələrin arxasında çox mürəkkəb aerodinamika qanunları dayanır.

Aydın