Qarabağın qədim tarixinin mühüm bir hissəsi Qafqaz Albaniyası ilə bağlıdır. Bu bağ yalnız salnamələrdə qalmayıb. Kilsələr, monastırlar, kitabələr, toponimlər, qədim yazı nümunələri və bu gün də Azərbaycanda yaşayan udilər həmin tarixin müxtəlif izlərini yaşadır.

Məsələyə bu nöqtədən baxanda Gəncəsər və Xudavəng kimi abidələrin əhəmiyyəti də daha aydın görünür. Bunlar sadəcə orta əsrlərdə tikilmiş xristian məbədləri deyil. Onlar Azərbaycan ərazisində yaranmış qədim xristian mədəniyyətinin və Alban kilsə ənənəsinin mühüm nümunələridir.

Qarabağın alban irsi ətrafında mübahisələrin mahiyyəti də məhz buradan başlayır. Əsrlər boyu formalaşmış tarixi qat sonrakı dövrlərin siyasi və dini təsirləri altında fərqli şəkildə təqdim edilib. Buna görə də abidələrin ilkin kimliyini anlamaq üçün tarixə daha əvvəldən baxmaq lazımdır.

Qarabağın qədim siyasi coğrafiyası

Qafqaz Albaniyası Cənubi Qafqazın qədim dövlətlərindən biri olub. Kür və Araz hövzəsi bu dövlətin siyasi və mədəni həyatının əsas məkanlarından sayılırdı. Qarabağ da həmin tarixi coğrafiyanın mühüm hissələrindən biri idi.

Albaniya müxtəlif imperiyaların təzyiqi altında yaşasa da, uzun müddət öz siyasi mövcudluğunu qoruyub. VII əsrdə yaşamış Cavanşır bu dövlətçilik ənənəsinin tanınmış simalarındandır. O, böyük güclər arasında mürəkkəb siyasət aparır və mənbələrdə məhz Alban hökmdarı kimi çıxış edirdi.

VIII əsrdə Ərəb xilafətinin Cənubi Qafqazda möhkəmlənməsi əvvəlki siyasi sistemi dəyişdi. Albaniyanın müstəqil dövlət kimi imkanları zəiflədi. Amma bununla Alban siyasi və mədəni ənənəsi yox olmadı.

Sonrakı əsrlərdə Qarabağda yerli hakimiyyətlər mövcudluğunu davam etdirdi. Xristian dini mərkəzləri də fəaliyyət göstərirdi. Alban irsinin orta əsrlərə qədər gəlib çatmasının mühüm səbəblərindən biri də bu davamlılıq idi.

Albaniyadan Ağvana, Arrana – ad dəyişsə də, coğrafiya qalırdı

Qafqaz Albaniyası sonrakı mənbələrdə müxtəlif adlarla xatırlanır. “Albaniya”, “Ağvan” və “Arran” formaları müxtəlif dillərdə və müxtəlif tarixi mərhələlərdə eyni böyük tarixi-coğrafi məkanla əlaqələndirilir.

Bu ad dəyişikliyi vacib məqamı göstərir: dövlətin siyasi forması dəyişsə də, onun yerləşdiyi coğrafiya yoxa çıxmırdı.

Əksinə, əsrlər keçdikcə həmin ərazidə yeni siyasi və etnik proseslər gedirdi. Müxtəlif yerli tayfalar bir-biri ilə qarışır, yeni hakimiyyətlər yaranır, dillər və dini mənsubiyyət dəyişirdi. Regionun toponim qatında türk mənşəli adların geniş yayılması da sonrakı əsrlərdə Azərbaycanın etnik və siyasi tarixinin ayrılmaz hissəsinə çevrildi.

Bu səbəbdən Qarabağın tarixini yalnız bir etnik və ya dini xətt üzərindən oxumaq mümkün deyil. Lakin bu mürəkkəb tarix içərisində Qafqaz Albaniyasının yeri ayrıca və aydın görünür.

Alban irsi Azərbaycan xalqının tarixindən kənarda deyil

Qafqaz Albaniyasında müxtəlif tayfalar yaşayırdı. Antik və erkən orta əsrlər üçün bugünkü millət anlayışlarını tətbiq etmək mümkün deyil. Lakin bu, Albaniyanın irsini müasir Azərbaycan tarixindən ayırmaq üçün əsas yaratmır.

Albaniya bugünkü Azərbaycan ərazisində yaranmış, burada siyasi və mədəni mərkəzlər qurmuş qədim dövlətlərdən biridir. Qəbələ, Bərdə, Mingəçevir, Şəki bölgəsi, Kür-Araz hövzəsi və Qarabağ onun tarixinin izlərini daşıyır.

Əsrlər boyu bu ərazilərdə yaşayan əhali müxtəlif etnik proseslərdən keçib. Alban əhalisinin bir hissəsi sonrakı dövrlərdə bölgədə yaşayan başqa yerli tayfalarla qaynayıb-qarışıb. Bu uzun proses Azərbaycan xalqının etnogenezinin tarixi qatlarından birini təşkil edir.

Ona görə də Azərbaycanlıların Alban irsinə münasibəti yalnız ərazi məsələsi deyil. Söhbət bu torpaqlarda yaranmış və sonrakı nəsillərə ötürülmüş mədəni irsdən gedir.

Bunun yaşayan nümunələrindən biri udilərdir. Azərbaycanda udi icmasının mövcudluğu və udi dilinin Qafqaz alban dili ilə yaxınlığı Alban tarixinin yalnız qədim kitabələrdə qalmadığını göstərir.

Azərbaycanın xristian tarixinin qədim qatı

Albaniya tarixini fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri xristianlığın burada erkən yayılmasıdır.

Alban kilsə ənənəsinə görə, xristianlığın bölgədə yayılması apostol dövrünə gedib çıxır. Faddeyin şagirdi Yeliseyin Yerusəlimdən Albaniyaya gəlməsi və Kişdə kilsə yaratması bu dini ənənənin əsas süjetlərindəndir.

Kiş məbədinin əhəmiyyəti də bununla bağlıdır. Azərbaycan tarixşünaslığında o, Cənubi Qafqazın ən qədim xristian ibadət yerlərindən biri kimi qiymətləndirilir.

IV əsrin əvvəllərində isə xristianlıq Albaniyada artıq dövlət səviyyəsində qəbul edilir. Azərbaycan tarixşünaslığında 313-cü il bu prosesin əsas tarixlərindən biri kimi göstərilir.

Beləliklə, Azərbaycanın xristian irsi sonrakı əsrlərdə bölgəyə kənardan gətirilmiş mədəniyyət kimi ortaya çıxmayıb. Onun köklərindən biri qədim Albaniya dövrünə gedib çıxır.

Bu fakt Qarabağdakı xristian məbədlərinə münasibətdə də mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Albanların öz kilsəsi olduğu kimi, öz yazısı da vardı

Qafqaz Albaniyasının ayrıca mədəni sistemə malik olmasının ən aydın göstəricilərindən biri Alban əlifbasıdır.

Bu əlifba 52 işarədən ibarət idi. Azərbaycan ərazisində tapılmış yazılı nümunələr, daha sonra Sina dağındakı Müqəddəs Yekaterina monastırında aşkarlanan palimpsestlər Qafqaz alban yazısının real tarixi fakt olduğunu göstərdi.

Bu tapıntılar başqa bir mühüm məsələni də aydınlaşdırdı: albanların öz yazı mədəniyyəti vardı.

Sina əlyazmalarının dilinin müasir udi dili ilə yaxınlığının müəyyənləşdirilməsi isə əsrlər əvvəlki Alban mədəniyyəti ilə Azərbaycanda yaşayan udi icması arasında dil körpüsünü daha aydın göstərir.

Bu baxımdan Alban kilsəsinin də ayrıca tarixi institut kimi mövcudluğu təsadüfi deyildi. Kilsə öz dini iyerarxiyasını yaratmışdı. Alban katolikosluğu əsrlərlə fəaliyyət göstərmiş, müxtəlif dövrlərdə onun dini mərkəzləri dəyişmişdi.

Qarabağda Alban dövlətçilik ənənəsi necə davam etdi?

IX-XIII əsrlər Qarabağda Alban siyasi və dini ənənəsinin yenidən gücləndiyi dövrlərdən biri idi.

Həmin mərhələnin ən tanınmış simalarından biri Həsən Cəlal Dövlədir. Onun hakimiyyəti dövründə Gəncəsər monastır kompleksinin əsas tikililəri ucaldılıb.

Gəncəsərin əhəmiyyəti yalnız onun gözəl memarlığında deyil. Məbədin kitabələri, ornamentləri və tikinti quruluşu həmin dövrün dini və siyasi tarixinin öyrənilməsi üçün mühüm materialdır.

Eyni dövrdə Alban tarixi haqqında yazılı yaddaş da yaşayırdı. Mxitar Qoşun Albaniya ilə bağlı əsəri və Moisey Kalankatuklunun adı ilə tanınan “Albaniya tarixi” bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Yəni ərəb yürüşlərindən yüzillər sonra belə “Albaniya” anlayışı tarixi yaddaşdan silinməmişdi.

Gəncəsərin daşlarında nə dəyişib?

Qarabağın alban irsi məsələsinin ən həssas tərəflərindən biri qədim məbədlərə sonrakı müdaxilələrlə bağlıdır.

Azərbaycan tədqiqatlarında Gəncəsərin əvvəlki kitabələri ilə sonrakı vəziyyətinin müqayisəsi zamanı müəyyən daş lövhələrin dəyişdirildiyi, bəzi yazılara müdaxilə olunduğu göstərilir.

Bu, sadəcə texniki bərpa məsələsi deyil.

Orta əsr abidəsində kitabə onun “şəxsiyyət vəsiqəsi” rolunu oynayır. Kitabədə hökmdarın, dini rəhbərin, tikinti tarixinin və ya müəyyən siyasi-coğrafi anlayışın adı ola bilər. Sonradan əlavə edilən bir söz belə abidənin mənşəyi haqqında tamamilə başqa təsəvvür yarada bilər.

Məhz buna görə Gəncəsərdəki daş lövhələrin hansı dövrə aid olması prinsipial əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycan alimlərinin apardığı müqayisələrdə əvvəlki tədqiqatçıların köçürdükləri mətnlərlə bəzi mövcud kitabələr arasında fərqlər göstərilib. Bu faktlar Qarabağın alban irsinin sonrakı dövrdə erməniləşdirilməsi məsələsinin ciddi elmi araşdırılmasını tələb edir.

Burada ən güclü dəlil siyasi bəyanat deyil, abidənin özüdür. Köhnə fotoşəkillər, XIX və XX əsrin əvvəllərində hazırlanmış kitabə surətləri, daşın yaşı və sonradan edilmiş əlavələr bir-biri ilə müqayisə edilməlidir.

Bir yazını dəyişməklə tarix dəyişirmi?

Əlbəttə, bir məbədin tarixini yalnız divarındakı yazı müəyyən etmir.

Memarlıq quruluşu, daşişləmə texnikası, ornamentlər, arxeoloji qat, dini simvollar, ərazidəki digər tikililər və yazılı mənbələr birlikdə öyrənilməlidir.

Ancaq məhz buna görə sonradan edilmiş epiqrafik müdaxilə daha ciddi problem yaradır.

Əgər qədim abidənin ilkin görünüşünə başqa dövrün elementi əlavə edilirsə və sonradan həmin əlavə abidənin mənşəyini sübut etmək üçün istifadə olunursa, artıq söhbət sadə təmirdən getmir. Tarixi yaddaşın təqdim olunma forması dəyişir.

Gəncəsərlə bağlı müzakirələrin əsas mahiyyəti də budur.

Qarabağda işğal illərində alban irsinin erməni mədəni irsi kimi təqdim edilməsi Azərbaycan üçün yalnız tarixçilərin mübahisəsi sayıla bilməz. Bu, Azərbaycanın öz ərazisində formalaşmış mədəni irsin mənşəyinin dəyişdirilməsi məsələsidir.

XIX əsrdə Alban kilsəsinin taleyi dəyişdi

Bu prosesin daha qədim siyasi kökləri də var.

Cənubi Qafqaz Rusiya imperiyasının nəzarətinə keçdikdən sonra bölgənin dini idarəetmə sistemi də dəyişdirildi. XIX əsrdə Alban kilsəsinin ayrıca institusional mövcudluğuna son qoyuldu.

1836-cı ildə qəbul edilən imperiya əsasnaməsindən sonra Alban katolikosluğunun strukturları Erməni Apostol Kilsəsinin idarəçiliyinə daxil edildi.

Bu qərarın nəticəsi yalnız kilsə rəhbərliyinin dəyişməsi olmadı. Alban kilsəsinə məxsus dini irsin sonrakı dövrlərdə hansı ad altında və hansı tarixi çərçivədə təqdim edilməsi də dəyişdi.

Əsrlərlə ayrıca kilsə ənənəsinə malik olan irs getdikcə erməni kilsə sisteminin daxilində təqdim olunmağa başladı.

Amma inzibati qərarla daşların yaşı dəyişmir. Kilsənin idarəçiliyinin dəyişməsi onun əvvəlki tarixini də dəyişmir.

Qarabağın alban irsi niyə Azərbaycan üçün vacibdir?

Burada məsələ sadəcə Gəncəsərin, Xudavəngin və ya başqa bir məbədin “kimə aid olması” ilə məhdudlaşmır.

Qafqaz Albaniyası Azərbaycan tarixinin qədim dövlətçilik qatlarından biridir. Onun siyasi mərkəzləri, dini həyatı, maddi mədəniyyəti və arxeoloji irsinin mühüm hissəsi bugünkü Azərbaycanın ərazisində formalaşıb.

Albaniya dövründə yaranmış xristian mədəniyyəti də bu tarixin tərkib hissəsidir.

Sonrakı əsrlərdə bölgənin əhalisi və siyasi xəritəsi dəyişib. Albanların bir hissəsi digər yerli əhali ilə qaynayıb-qarışıb, bir hissəsi isə udi icması kimi öz dil və dini xüsusiyyətlərinin müəyyən elementlərini qoruyub.

Bu tarixi davamlılıq Azərbaycan xalqının Alban irsinə varisliyini yalnız siyasi mövqe kimi deyil, coğrafiya, mədəniyyət və əsrlər boyu davam edən etnik proseslər kontekstində izah etməyə imkan verir.

Qarabağın azad edilməsindən sonra qarşıda duran mühüm vəzifələrdən biri də bu irsin elmi şəkildə sənədləşdirilməsidir.

Gəncəsər və Xudavəngdə hər bir kitabənin, daşın, ornamentin, freskanın və tikinti qatının tarixi müəyyən edilməlidir. Köhnə arxiv materialları ilə indiki vəziyyət müqayisə olunmalıdır. İlkin elementlərlə sonradan edilən əlavələr bir-birindən ayrılmalıdır.

Çünki Qarabağın alban keçmişinin ən güclü müdafiəsi emosional bəyanatlar deyil.

Onun ən güclü müdafiəsi həmin torpaqda qalan izlərin özüdür.

Qaynarinfo.az