Yeni araşdırma göstərir ki, okean adası qövslərinin dərinliyində qızılın toplanması tək mərhələli proses deyil, su ilə zəngin mantiyanın yüksək temperaturda təkrar-təkrar əriməsi nəticəsində baş verir. Okean dibinin altında Yer kürəsinin "qızıl mətbəxi” fəaliyyət göstərir.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "SciTechDaily” yazır.

Vulkanik ada qövsləri bir plitənin digərinin altına batdığı subduksiya zonaları üzərində formalaşır və bu bölgələr çox vaxt qızılla zəngin olur. Alimlər uzun müddət bunun səbəbini müzakirə ediblər. Almaniyanın Kildə yerləşən GEOMAR Helmholts Okean Tədqiqat Mərkəzindən dəniz geoloqu doktor Kristian Timmin rəhbərlik etdiyi komanda yeni izahlar təqdim edib.

"Tədqiqatımız göstərir ki, ada qövsləri altında su ilə zəngin mantiyanın əriməsi qızılın zənginləşməsində əsas faktordur. Bu şəraitdə mantiya çoxmərhələli ərimə sistemi kimi davranır və bu da qızılı tədricən konsentrasiya edir", deyə Timm bildirib.

Dəniz dibindəki şüşə izləri

Qızılın və digər nəcib metalların mantiyada necə davrandığını anlamaq üçün tədqiqatçılar Yeni Zelandiyanın şimalında yerləşən Kermadek ada qövsü və Haver çökəkliyi boyunca dəniz dibindən toplanmış 66 vulkanik şüşə nümunəsini araşdırıblar. Bu şüşələr lavanın su altında sürətlə soyuması nəticəsində yaranır və maqmanın ilkin kimyəvi tərkibini qoruyur.

Ən diqqətçəkən nümunələr "primitiv şüşələr” olub. Bunlar kristallaşma prosesindən əvvəl maqmanın vəziyyətini əks etdirir. "Bu nümunələri analiz edəndə gördük ki, onlarda qızıl konsentrasiyası çox vaxt orta okean silsilələrinin maqmalarına nisbətən bir neçə dəfə yüksəkdir”, – deyə Timm qeyd edib. "Bu isə əsas sualı doğurdu: bu zənginləşmə hansı proseslərlə baş verir?”

Komanda qızılla yanaşı gümüş, mis, selen və platin kimi kükürd sevən elementləri də ölçüb. Bu elementlər ərimə zamanı oxşar davranış göstərdiyi üçün mantiyanın dərinliklərindəki şəraiti anlamağa kömək edir.

Mantiyanın kimyəvi siqnallarının açılması

Nəticələr göstərir ki, Kermadek qövsü altında mantiyanın suyun iştirakı ilə nisbətən yüksək temperaturda əriməsi baş verir. Bu şəraitdə maqmalarda gümüş-mis nisbəti mantiyadakı ilə oxşar olur.

Eyni zamanda tədqiqatçılar hər qram süxurda ilkin qızıl konsentrasiyasının 6 nanograma qədər olduğunu müəyyən ediblər. Qızıl-mis nisbəti də həm məhsuldar mantiyaya, həm də orta okean silsilələrinin tipik bazaltlarına nisbətən daha yüksəkdir.

Bu qanunauyğunluqlar mantiyanın artıq bir dəfə "tükəndiyini”, daha sonra isə yenidən əridiyini göstərir. Su ilə zəngin və oksidləşmiş mantiyanın təkrar yüksək temperaturda əriməsi bu maqmalarda qızılın toplanmasının əsas mexanizmi kimi qiymətləndirilir.

Baxmayaraq ki, bu göstəricilər geoloji baxımdan yüksək sayılır, onlar sənaye hasilatı üçün kifayət etmir. İqtisadi cəhətdən sərfəli yataqlar üçün daha çox miqyasda zənginləşmə tələb olunur.

Mantiyanın təkrar-təkrar əriməsi

"Əvvəlcə düşünürdük ki, subduksiya zonasından ayrılan su birbaşa qızıl zənginləşməsini idarə edir. Lakin məlumatlarımız göstərir ki, su əsasən mantiyanın əriməsini asanlaşdırır. Qızılın yüksək konsentrasiyası üçün əsas amil yüksək və qismən təkrarlanan ərimə dərəcəsidir", deyə Timm bildirib.

Qızılın kimyəvi forması da mühüm rol oynayır. "Mantiyada qızıl adətən sulfid mineralları ilə bağlı olur. Yüksək ərimə dərəcələrində bu minerallar parçalanır və qızıl tam şəkildə maqmaya keçir. Bizim nəticələr göstərir ki, qızılın zənginləşməsi bir dəfəlik proses deyil, bir neçə mərhələnin nəticəsidir. Yalnız təkrar ərimə qızılın maqmada ciddi şəkildə toplanmasına imkan verir.", deyə Timm bildirib.

Qızılın səyahətinin ilk addımı

Bu tədqiqat Kermadek kimi okean adası qövslərində zəngin qızıl yataqlarının necə formalaşdığını anlamağa yeni işıq salır. O göstərir ki, mantiyanın su ilə dəstəklənən çoxmərhələli əriməsi maqmaya nə qədər qızılın daxil olmasını müəyyən edir.

Əldə olunan nəticələr diqqəti yer qabığının daha dərin qatlarına yönəldir və göstərir ki, mantiyanın kimyəvi təkamülü səth prosesləri ilə birlikdə yataqların formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Bu mexanizm həmçinin sualtı hidrotermal sulfid yataqlarında niyə qızılın çox olduğunu da izah edə bilər. "Aşkar etdiyimiz proses subduksiya zonalarındakı hidrotermal sistemlərdə müşahidə edilən yüksək qızıl tərkibinə töhfə verə bilər. Lakin bu əlaqə hələ də əlavə araşdırma tələb edir. Biz əslində qızılın həyat dövrünün ilk addımını müşahidə edirik, Bu, qızılın mantiyadan maqmaya keçidi ilə başlayır və daha sonra vulkanlar vasitəsilə səthə çıxır. Alkimya metal yer üzünə çatmadan çox əvvəl başlayır", deyə Timm bildirib.

Aydın