ABŞ Prezidenti Donald Tramp Rusiya və Çinin İrana yardım göstərdiyinə inanmadığını bildirir. Onun sözlərinə görə, Moskva və Pekin Tehrana hansısa formada dəstək verirlərsə belə, bu yardımın miqyası çox məhduddur. Tramp eyni zamanda xəbərdarlıq edir ki, belə bir dəstək olacağı təqdirdə Vaşinqton bundan tez xəbər tutacaq.
İlk baxışdan bu, Amerika prezidentinin sosial şəbəkədə yazdığı növbəti siyasi bəyanat təsiri bağışlayır. Ancaq açıqlamanın arxasında daha mürəkkəb geosiyasi məsələ dayanır: İran ABŞ-la qarşıdurmada Moskva və Pekinin real müttəfiqliyinə nə dərəcədə arxalana bilər?
Bu suala cavab vermək üçün üç ölkənin münasibətlərinə yalnız diplomatik bəyanatlar prizmasından baxmaq kifayət deyil. Burada hərbi əməkdaşlıq, iqtisadi maraqlar, regional güc balansı və böyük dövlətlərin bir-biri üçün hansı həddə riskə getməyə hazır olması əsas rol oynayır.
Rusiya ilə İran arasında münasibətlər son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə dərinləşib. 2025-ci ilin yanvarında iki ölkə 20 illik hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq müqaviləsi imzalayıb. Sənəd hərbi-texniki əməkdaşlığın, təhlükəsizlik sahəsində əlaqələrin və birgə fəaliyyətin genişləndirilməsini nəzərdə tutur. Lakin müqavilə qarşılıqlı hərbi müdafiə öhdəliyi yaratmır.
Bu fərq prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Çünki strateji tərəfdaşlıq sənədi imzalamaq tərəfdaş müharibəyə girdiyi halda onun uğrunda eyni müharibəyə qoşulmaq demək deyil.
Moskva Tehranın zəifləməsində maraqlı olmaya bilər. İran Rusiyanın Yaxın Şərqdəki mövqeləri, Qərbin təsirini məhdudlaşdırmaq siyasəti və regional güc balansı baxımından əhəmiyyətlidir. Bununla belə, Rusiya özünün Ukrayna müharibəsi, iqtisadi məhdudiyyətləri və Qərblə qarşıdurması fonunda ABŞ-la birbaşa hərbi toqquşmanın əlavə risklərini də hesablamalıdır.
Deməli, Moskvanın İranı diplomatik səviyyədə müdafiə etməsi, ona müəyyən hərbi-texniki imkanlar təqdim etməsi və ABŞ-la müharibəyə qoşulması üç ayrı məsələdir. Bunları eyniləşdirmək siyasi reallığı sadələşdirmək olardı.
Çinin maraqları müəyyən mənada fərqlidir. Pekin üçün İran təkcə regional tərəfdaş deyil, həm də enerji və ticarət əlaqələri baxımından əhəmiyyətli ölkədir. Çin Yaxın Şərqdə sabitliyin pozulmasından, enerji təchizatının təhlükə altına düşməsindən və regional müharibənin dünya iqtisadiyyatına təsirindən ehtiyat edir.
Eyni zamanda, Pekin ABŞ-la rəqabətini yalnız hərbi müstəvidə aparmır. Texnologiya, ticarət, maliyyə, enerji təhlükəsizliyi və Asiya-Sakit okean regionundakı güc balansı Çin strategiyasının əsas istiqamətlərindəndir.
İranın ABŞ qarşısında mövqeyinin zəifləməsi Pekinin regiondakı imkanlarına təsir göstərə bilər. Ancaq İranı müdafiə etmək naminə ABŞ-la açıq hərbi qarşıdurmaya girmək Çinin daha geniş strateji maraqlarına zərər vura bilər.
Beləliklə, Pekin Tehranın tamamilə təcrid olunmasını istəməyə bilər, lakin bu, onun İran uğrunda müharibəyə hazır olması demək deyil. Diplomatik dəstək, iqtisadi əməkdaşlıq, ikili təyinatlı texnologiyaların tədarükü və birbaşa hərbi müdaxilə arasında ciddi fərqlər var. Konkret yardım barədə iddialar isə ayrıca sübut tələb edir.
ABŞ Prezidentinin açıqlamasını yalnız Moskva və Pekinə yönəlmiş xəbərdarlıq kimi oxumaq düzgün olmaz. Bu bəyanatın İran daxilində və beynəlxalq ictimaiyyətdə hansı təsir yaradacağı da əhəmiyyətlidir.
Əgər Tehran Rusiya və Çinin onu çətin vəziyyətdə mütləq müdafiə edəcəyinə inanırsa, Trampın sözləri həmin gözləntiləri zəiflətməyə hesablanmış mesaj kimi qəbul oluna bilər. Vaşinqton bununla İran rəhbərliyinə potensial tərəfdaşlarının onun uğrunda nə qədər irəli gedəcəyinin qeyri-müəyyən olduğunu xatırladır.
Digər tərəfdən, Trampın Moskva və Pekinin yardımı barədə iddialara inanmaması həmin ölkələrin heç bir dəstək göstərmədiyinin sübutu deyil. Prezidentin bəyanatı ilə kəşfiyyat məlumatları əsasında təsdiqlənmiş faktlar eyni şey deyil. Burada ehtimalları və sübut olunmuş məlumatları fərqləndirmək vacibdir.
Trampın “onların itirəcəyi çox şey var” məzmunlu xəbərdarlığı isə böyük dövlətlərin davranış məntiqinə toxunur. Rusiya və Çin İranla münasibətləri qorumaq istəyirlərsə, bunu öz milli maraqlarına uyğun şəkildə etməlidirlər. İranın müdafiəsi onların digər strateji məqsədlərini təhlükəyə atmağa dəyərmi? Məsələnin əsas düyünü budur.
Böyük dövlətlərin tərəfdaşlıqları çox vaxt qarşılıqlı maraqlar üzərində qurulur. Ancaq maraqlar üst-üstə düşmədikdə bu münasibətlərin sərhədləri üzə çıxır. İran Rusiya və Çin üçün əhəmiyyətli tərəfdaş ola bilər, lakin bu ölkələrin hər ikisi öz təhlükəsizliyini, iqtisadiyyatını və qlobal mövqelərini Tehranın taleyindən üstün tuta bilər.
Bu, Rusiyanın və ya Çinin İranla əməkdaşlıqdan imtina edəcəyi demək deyil. Əksinə, onlar diplomatik dəstəyi davam etdirə, iqtisadi əlaqələri qoruya, hərbi-texniki əməkdaşlığı genişləndirə və Vaşinqtonun siyasətinə qarşı siyasi mövqe sərgiləyə bilərlər. Ancaq belə addımların hər biri ayrıca qiymətləndirilməlidir.
ABŞ üçün də risklər mövcuddur. İranla qarşıdurmanın genişlənməsi enerji bazarlarına, beynəlxalq ticarətə və Yaxın Şərqdəki təhlükəsizlik balansına təsir edə bilər. Rusiya və Çinin birbaşa müdaxiləsi isə lokal qarşıdurmanın böyük dövlətlər arasında daha geniş böhrana çevrilməsi ehtimalını artırar.
Buna görə tərəflərin hesablamaları yalnız hərbi üstünlüklə məhdudlaşmır. Hər biri qarşı tərəfə təzyiq göstərmək, öz maraqlarını qorumaq və eyni zamanda nəzarətdən çıxan eskalasiyadan yayınmaq istəyir.
Trampın açıqlaması İranın beynəlxalq tərəfdaşlarına dair mühüm sualı yenidən gündəmə gətirir: strateji əməkdaşlıq nə vaxt real hərbi öhdəliyə çevrilir?
Moskva və Pekin Tehrana müəyyən sahələrdə dəstək göstərə bilərlər. Lakin bundan onların İran uğrunda ABŞ-la müharibəyə girəcəkləri nəticəsi çıxmır. Eyni zamanda, Trampın şübhələri də yardımın ümumiyyətlə mövcud olmadığını təsdiqləmir.
Böyük siyasətdə tərəfdaşlığın həqiqi ölçüsü verilən vədlər deyil, həmin vədlərin hansı qiymətə yerinə yetirilməyə hazır olmasıdır. İran ətrafındakı böhranın gələcəyini də məhz bu hesablamalar müəyyənləşdirəcək.
Siyasət şöbəsi
