“Xəzər dənizinin iqtisadi və strateji əhəmiyyəti artır. Lakin bu əhəmiyyətin artması təkcə regiondan keçən enerji və nəqliyyat marşrutları ilə bağlı deyil. Xəzər həm də Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqazı, bu regionları isə Avropa və dünya bazarları ilə birləşdirən geosiyasi məkandır”.

Bunu Prezident İlham Əliyev Türkmənbaşı şəhərində Xəzər Ekoloji Sammitinin geniş tərkibdə iclasında deyib.

Dövlət başçısı Xəzərin sülh, sabitlik və konstruktiv tərəfdaşlıq məkanı kimi qorunmasının bütün sahilyanı ölkələrin maraqlarına xidmət etdiyini vurğulayıb. Bu yanaşma mühüm məna daşıyır. Çünki Xəzərin gələcəyi artıq yalnız onun sahilində yerləşən beş dövlətin - Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan və İranın iqtisadi planları ilə müəyyənləşmir. Dənizin əhəmiyyəti qlobal enerji təhlükəsizliyi, beynəlxalq ticarət marşrutları və Avrasiya məkanında formalaşan yeni iqtisadi əlaqələrlə sıx bağlıdır.

Son illərdə beynəlxalq ticarətdə marşrutların şaxələndirilməsi məsələsi daha böyük əhəmiyyət qazanıb. Ölkələr yükdaşımalarının və enerji ixracının yalnız bir istiqamətdən asılı olmasını istəmirlər. Bu baxımdan Xəzər dənizi Mərkəzi Asiyanın qərbə çıxışında mühüm halqaya çevrilir.

Orta Dəhliz adlandırılan nəqliyyat marşrutu Çin və Mərkəzi Asiyadan Xəzər vasitəsilə Azərbaycana, daha sonra Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanır. Bu marşrutun səmərəli işləməsi üçün yalnız limanların mövcudluğu kifayət deyil. Xəzərin şərq və qərb sahillərindəki limanlar, dəmir yolları, bərə daşımaları, gömrük sistemləri və logistika xidmətləri vahid mexanizm kimi fəaliyyət göstərməlidir.

Azərbaycan bu sistemdə əlverişli coğrafi mövqeyə malikdir. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və ölkənin dəmir yolu infrastrukturu Mərkəzi Asiya yüklərinin qərbə daşınmasında əhəmiyyətli rol oynaya bilər. Eyni zamanda, Qazaxıstan və Türkmənistanın limanları Xəzərin şərq sahilində bu marşrutun əsas dayaqlarıdır.

Preident İlham Əliyevin Xəzərin iqtisadi və strateji əhəmiyyətinə diqqət çəkməsi məhz bu kontekstdə anlaşılmalıdır. Dəniz üzərindən yükdaşımaların genişlənməsi Azərbaycanın tranzit imkanlarını artırır, region ölkələri arasında iqtisadi əlaqələri möhkəmləndirir və yeni investisiyalar üçün şərait yaradır. Bununla belə, coğrafi üstünlük avtomatik olaraq iqtisadi uğur demək deyil. Marşrutun rəqabət qabiliyyəti daşınma xərclərindən, xidmətlərin sürətindən, infrastrukturun gücündən və dövlətlər arasında koordinasiyadan asılıdır.

Xəzərin strateji əhəmiyyətini artıran digər amil enerji resurslarıdır. Azərbaycan və Qazaxıstan neftinin, eləcə də Türkmənistan neftinin müəyyən həcmlərinin Azərbaycan ərazisindən dünya bazarlarına daşınması regionun enerji əlaqələrini gücləndirir. Mərkəzi Asiyanın enerji resurslarının müxtəlif marşrutlarla ixracı istehsalçı ölkələr üçün bazarlara çıxış imkanlarını genişləndirir.

Azərbaycan üçün bu proses tranzit gəlirləri ilə yanaşı, regional iqtisadi sistemdə rolunun möhkəmlənməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Bakı təkcə öz enerji resurslarını ixrac edən ölkə deyil, həm də qonşu dövlətlərin beynəlxalq bazarlara çıxışına xidmət edən nəqliyyat və logistika mərkəzidir.

Ancaq Xəzərin iqtisadi potensialının artması sahilyanı dövlətlərin maraqlarının həmişə üst-üstə düşəcəyi demək deyil. Hər bir ölkə öz enerji ixracını, limanlarını və nəqliyyat marşrutlarını inkişaf etdirməyə çalışır. Buna görə də uzunmüddətli sabitlik rəqabətin aradan qaldırılmasından deyil, onun qarşılıqlı fayda yaradan əməkdaşlıq çərçivəsində idarə olunmasından asılıdır.

Prezidentin sülh və konstruktiv tərəfdaşlıq vurğusu bu baxımdan siyasi əhəmiyyət daşıyır. Xəzərdən keçən layihələrin təhlükəsizliyi, davamlılığı və iqtisadi səmərəsi sahilyanı ölkələr arasında dialoqun qorunmasını tələb edir.

Lakin sammitin adından da göründüyü kimi, məsələnin başqa bir tərəfi var - Xəzərin ekoloji vəziyyəti. Dənizin iqtisadi əhəmiyyəti artdıqca onun təbii mühitinin qorunması daha vacib olur. Səviyyənin dəyişməsi, çirklənmə, bioloji müxtəlifliyin azalması və insan fəaliyyətinin yaratdığı təzyiqlər Xəzəryanı dövlətlər üçün ortaq problemlərdir.

Bu problemlərdən heç biri yalnız bir ölkənin səyləri ilə həll oluna bilməz. Dənizdə baş verən ekoloji dəyişikliklər sərhəd tanımır. Bir sahildəki təsərrüfat fəaliyyəti, sənaye tullantıları və su ehtiyatlarından istifadə digər sahillərdə də nəticələr doğura bilər. Buna görə də elmi məlumatların mübadiləsi, birgə monitorinq, çirklənmənin qarşısının alınması və fövqəladə hallara hazırlıq sahəsində koordinasiya zəruridir.

Burada mühüm ziddiyyət meydana çıxır - Xəzərdən daha çox iqtisadi fayda götürmək istəyən dövlətlər eyni zamanda onun ekoloji dayanıqlığını qorumalıdırlar. Əgər limanların genişləndirilməsi, sənaye və enerji layihələri ekoloji tələblər nəzərə alınmadan həyata keçirilərsə, qısamüddətli iqtisadi qazanc uzunmüddətli itkilərlə nəticələnə bilər.

Deməli, ekoloji təhlükəsizlik nəqliyyat və enerji siyasətinə əlavə edilmiş ikinci dərəcəli məsələ kimi deyil, həmin siyasətin ayrılmaz hissəsi kimi qəbul olunmalıdır. Xəzərin təbii ehtiyatları və ekosistemi qorunmadan onun iqtisadi potensialından davamlı şəkildə istifadə etmək mümkün deyil.

İlham Əliyevin Türkmənbaşıda səsləndirdiyi fikirlərin əsas mənası Xəzərin artan strateji əhəmiyyətini ortaq məsuliyyətlə əlaqələndirməsindədir. Dəniz həm iqtisadi imkanlar yaradır, həm də sahilyanı dövlətlər qarşısında ümumi öhdəliklər qoyur.

Azərbaycan üçün əsas vəzifə tranzit və enerji imkanlarını genişləndirməklə yanaşı, Xəzərin ekoloji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında da fəal iştirak etməkdir. Bunun üçün siyasi bəyanatlar konkret əməkdaşlıq mexanizmləri, ölçülə bilən ekoloji tədbirlər və uzunmüddətli regional layihələrlə tamamlanmalıdır.

Xəzərin gələcəyi yalnız onun üzərindən nə qədər yük daşınacağı və nə qədər enerji resursunun ixrac ediləcəyi ilə ölçülməyəcək. Əsas məsələ bu iqtisadi fəaliyyətin regionda sabitliyə, qarşılıqlı etimada və təbii mühitin qorunmasına nə dərəcədə xidmət etməsidir.

Çünki Xəzər dənizi yalnız sahilyanı dövlətlərin xəritəsindəki ortaq məkan deyil. O, Avrasiyanın iqtisadi əlaqələrinin mühüm hissəsi və gələcək nəsillərə ötürülməli olan təbii sərvətdir. Onu əməkdaşlıq məkanına çevirmək iqtisadi zərurət olduğu qədər, ekoloji və siyasi məsuliyyətdir də.

Siyasət şöbəsi