2026-cı ilin yayı Avropa üçün qeyri-adi keçib: rekord istilik dalğaları və yağıntısız dövrlər bir-birini əvəz edib. Dəmir yolu relsləri deformasiyaya uğrayıb, nəqliyyatda problemlər yaranıb, məhsuldarlıq kəskin azalıb, fermerlər isə artıq gələn ilin ərzaq təminatından narahatdırlar.

Qaynarinfo "Pénzcentrum"a istinadən xəbər verir ki, klimatoloq Tim Palmerin xəbərdarlığına görə, 2026-cı ilin yayında Qərbi Avropanı bürüyən uzunmüddətli istilik və quraqlığın arxasında iqlim dəyişikliyinin məlum termodinamik təsirləri ilə yanaşı, atmosfer dövranının özündə baş verən dəyişikliklər də dayana bilər. Bu halda bəşəriyyətin uyğunlaşmaq üçün gözlədiyindən daha az vaxtı qala bilər.

Bəzi ekspertlərin fikrincə, yay ərzində baş verənlər daha isti və quraq yaylarla bağlı çoxdan məlum olan iqlim proqnozlarına tam uyğundur. Lakin Tim Palmer hesab edir ki, bunu yalnız bu amillə izah etmək kifayət deyil.

Termodinamik təsirə qarşı yeni ssenari

İqlim dəyişikliyinin termodinamik təsiri yaxşı məlumdur və sadə fizika qanunlarına əsaslanır. İstiləşən atmosfer daha çox su buxarı saxlaya bilir. Buna görə qışda aşağı təzyiq sistemləri daha çox yağıntı gətirir, yayda isə ekvatorla qütb bölgələri arasındakı temperatur fərqinin azalması qurumanı gücləndirir.

Lakin hazırkı yay ekstremallarına bu təsirdən çox, yazın sonlarından etibarən Qərbi Avropanın üzərində ilişib qalan son dərəcə dayanıqlı antisiklon səbəb olub. Bu antisiklon qitəyə yağıntı gətirən hava sistemlərinin istiqamətini dəyişib.

Palmerin sözlərinə görə, iki mümkün ssenari mövcuddur:

* Birinci ssenariyə əsasən, dayanıqlı antisiklon iqlimin daxili, xaotik dəyişkənliyinin bir hissəsidir və qlobal istiləşmə ilə birbaşa əlaqəsi yoxdur. Bu halda 2027-ci ilin yayında atmosfer dövranının adi vəziyyətə daha yaxın olması mümkündür.

* İkinci və daha narahatedici ssenariyə görə isə iqlim dəyişikliyi artıq yalnız atmosferin termodinamikasına deyil, dinamikasına da təsir edir. Başqa sözlə, iqlim dəyişikliyi reaktiv axınların və antisiklonların formalaşmasını müəyyən edən atmosfer dövranı qanunauyğunluqlarını dəyişir. Müşahidələr göstərir ki, dayanıqlı yay antisiklonları həqiqətən də daha tez-tez yaranır və bu, orta qlobal temperaturun artması ilə birbaşa əlaqəlidir.

"Ekstremal halda atmosfer dinamikasının tezliklə geri dönüşü olmayan kritik həddi keçməsi mümkündür. Bundan sonra dayanıqlı antisiklonlar demək olar ki, hər yay möhkəmlənə bilər. Bu ssenari reallaşarsa, uyğunlaşmaq üçün bir-iki onillik gözləmək imkanımız olmayacaq və təcili tədbirlər görmək lazım gələcək", deyə ekspert bildirib.

Palmer etiraf edir ki, hazırkı kompleks iqlim modelləri bu nəzəriyyəni təsdiqləmir. Lakin onun sözlərinə görə, həmin modellər 2026-cı ildə müşahidə olunan dayanıqlı antisiklonu da lazımi şəkildə modelləşdirə bilməyib. Bunun səbəbi, ehtimal ki, modellərin atmosferdəki turbulent qarşılıqlı təsirləri təsvir etmək üçün tələb olunan məkan və zaman ayırdetmə qabiliyyətinə malik olmamasıdır.

El-Nino amili və Palmerin təklifi

Hazırda El-Nino hadisəsinin də inkişaf etməsi vəziyyətə əlavə qeyri-müəyyənlik gətirir. Sakit okeanın tropik hissəsinin isinməsinin Avropa və Böyük Britaniyaya təsiri əsasən qışda özünü göstərir. İlkin mərhələdə orta göstəricidən daha yağışlı qış gözlənilir, lakin sonradan proses daha quraq xarakter ala bilər.

Əgər qışın sonunda yağıntıların miqdarı adi göstəricidən az olarsa, su anbarları növbəti yaya qədər kifayət qədər dolmaya bilər. Bu isə ciddi nəticələrə səbəb ola bilər.

Palmer illərdir dünya üzrə iqlim tədqiqat mərkəzlərinin insan və hesablama resurslarını birləşdirərək çox yüksək ayırdetmə qabiliyyətinə malik qlobal model yaratmasının vacibliyini vurğulayır. Ekspertin fikrincə, bununla yanaşı, dərhal praktiki tədbirlər də görülməlidir.

Dövlət qurumları mümkün təkrarlanan quraqlığa təcili hazırlaşmalıdır. Bu tədbirlər arasında hətta dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması qurğularının tikintisi də nəzərdən keçirilə bilər. Belə addımlar 2027-ci ildə 2026-cı ildəki quraqlığa bənzər hava şəraitinin təkrarlanması ehtimalına hazırlıq məqsədi daşıyır.

Polikriz artıq başlayıb

Son illərdə Avropada baş verən istilik dalğaları, quraqlıqlar və meşə yanğınları artıq bir çoxlarının insanın uyğunlaşma imkanlarının sərhədi kimi qiymətləndirdiyi şərait yaradıb.

Temperatur rekordlarının bir-birinin ardınca yeniləndiyi bir vaxtda daha ekstremal şəraitdə hazırkı həyat tərzini, infrastrukturu və iqtisadiyyatın fasiləsiz fəaliyyətini necə qorumağın mümkün olduğunu təsəvvür etmək çətindir. Lakin mövcud proseslərə əsasən, məhz belə vəziyyətə hazırlaşmaq lazımdır.

Bununla bağlı daha əvvəl kollaps tədqiqatçısı Balaş Ştumpf-Biro müsahibəsində danışıb. Onun qiymətləndirməsinə görə, "polikriz" adlandırılan proses artıq başlayıb, sadəcə hazırda onun ilkin mərhələsindəyik.

Təbii sistemlərdə tarazlığın pozulması xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki iqtisadiyyat, ərzaq istehsalı, enerji təchizatı və nəticə etibarilə cəmiyyətin fəaliyyəti bu sistemlərdən asılıdır. Buna görə orta və uzunmüddətli perspektivdə ekoloji dəyişikliklərin nəticələri ən ciddi problemlərdən birinə çevrilə bilər.

Aydın