Maarifçilik dövrünün ən nüfuzlu filosoflarından biri olan İmmanuel Kant bu gün də etika, insan davranışı və mənəvi məsuliyyətlə bağlı düşüncələri ilə aktuallığını qoruyur. Onun tez-tez sitat gətirilən fikirlərindən biri uşaqların tərbiyəsi və əxlaqi inkişafı ilə bağlıdır və göstərir ki, mükafatlara əsaslanan yanaşma insanın dünyagörüşünü formalaşdırır.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "The Economic Times" nəşri yazır.

Kantın məşhur fikrində deyilir ki, əgər uşaq pis davranışa görə cəzalandırılır və yaxşı davranışa görə mükafatlandırılırsa, o, yalnız mükafat əldə etmək üçün düzgün davranacaq. Daha sonra isə real dünyada yaxşı əməllərin həmişə mükafatlandırılmadığını, pis əməllərin isə hər zaman cəzalandırılmadığını gördükdə, insan yalnız öz xeyrini düşünən və davranışlarını faydaya görə seçən birinə çevrilə bilər.

Bu yanaşma Kantın daha geniş əxlaq fəlsəfəsi ilə əlaqəlidir. O hesab edirdi ki, hərəkətlər xarici stimullara görə deyil, borc hissindən irəli gələrək edilməlidir. Onun fikrincə, erkən yaşlarda tətbiq olunan tərbiyə üsulları insanın gələcək əxlaqi davranışına ciddi təsir göstərir.

Sitatın əsas ideyası

Kantın narahatlığı əsasən motivasiya ilə bağlıdır. Əgər uşaqlar yalnız mükafat və cəza vasitəsilə "yaxşı davranışa” öyrədilirsə, onlar bunu şəxsi fayda ilə əlaqələndirməyə başlayırlar. Zamanla bu, elə bir düşüncə tərzi yaradır ki, qərarlar düzgün olub-olmamasına görə deyil, faydalı olub-olmamasına görə verilir.

Filosof hesab edirdi ki, belə yanaşma əxlaqi inkişafı zəiflədir. Əgər motivasiya yalnız mükafatdırsa, mükafat aradan qalxdıqda düzgün davranmaq istəyi də yox olur. Bu isə real həyatın mürəkkəblikləri qarşısında dayanıqsız mənəvi əsas yaradır.

Mükafat və cəzadan kənar əxlaq

Kantın fikrincə, real dünyada yaxşı əməllər həmişə mükafatlandırılmır və pis əməllər hər zaman cəzalandırılmır. Bu uyğunsuzluq insanın xarakterinin formalaşmasında dönüş nöqtəsinə çevrilə bilər. Əgər insan yalnız mükafata əsaslanan əxlaqla böyüyübsə, o zaman yaxşılıq etməyin mənasını sorğulamağa başlayır və getdikcə şəxsi maraqlarını ön plana çəkir.

Borcluluq və daxili məsuliyyət anlayışı

Kantın etik sistemində əsas anlayış borcdur. O, həqiqətən əxlaqi davranışın yalnız düzgün olduğu üçün həyata keçirildiyini vurğulayır. Yəni davranışın nəticəsi deyil, onu etməyə səbəb olan niyyət əsasdır.

Bu yanaşma onun deontoloji etikası ilə bağlıdır. Bu prinsipə görə, əxlaqın dəyəri nəticələrdə deyil, niyyətdədir. İnsan düzgün davranışı mükafat və ya cəzadan asılı olmayaraq seçməlidir.

Kant və onun fəlsəfəsi

İmmanuel Kant (1724–1804) alman filosofu olub və etika, idrak və insan düşüncəsi sahəsində müasir fəlsəfənin formalaşmasına böyük təsir göstərib. O, ömrünün böyük hissəsini Königsberqdə keçirib və burada müəllim və yazıçı kimi fəaliyyət göstərib.

Onun əsas əsərləri arasında "Saf ağlın tənqidi", "Praktik ağlın tənqidi" və "Mühakimə qabiliyyətinin tənqidi" yer alır. Bu əsərlərdə Kant ağıl, borc və insanın müstəqil qərarvermə qabiliyyətinin əhəmiyyətini vurğulayıb.

Təhsil və əxlaqın formalaşması

Kant təhsil məsələlərinə də toxunaraq, yalnız mükafatlara əsaslanan sistemləri tənqid edirdi. Onun fikrincə, belə yanaşma itaətkar uşaqlar yetişdirə bilər, lakin güclü mənəvi dəyərlərə sahib yetkinlər formalaşdırmır.

O hesab edirdi ki, təhsilin məqsədi uşaqlara sadəcə qaydalara əməl etməyi öyrətmək deyil, bu qaydaların niyə doğru olduğunu başa salmaqdır. Əsas məqsəd daxili intizam və məsuliyyət hissinə malik şəxsiyyət formalaşdırmaqdır.

Bu gün də Kantın bu fikirləri актуallığını qoruyur. Müasir müzakirələrdə tez-tez belə sual yaranır: mükafat sistemi həqiqətən məsuliyyət hissi formalaşdırır, yoxsa sadəcə asılılıq yaradır?

Kantın xəbərdarlığı sadədir: əgər əxlaq yalnız mükafat və cəzaya əsaslanırsa, bu sistem zəiflədikdə o da dağılacaq. Buna görə də o, insanların düzgün davranışı onun dəyərini anladıqları üçün seçmələrini vacib sayır.

Aydın