Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin AQEM-in VII Zirvə Toplantısında səsləndirdiyi fikirlər təkcə Qarabağ münaqişəsinin nəticələrinə deyil, bütövlükdə beynəlxalq münasibətlər sisteminin ən ağrılı problemlərindən birinə - beynəlxalq hüququn icrası məsələsinə diqqət çəkir.
Prezidentin çıxışında mühüm bir məqam var - beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi qərar və qətnamələr onların icrasını təmin edən təsirli mexanizmlərlə müşayiət olunmadıqda, hüquq kağız üzərində qalır, siyasi iradə isə maraqlardan asılı vəziyyətə düşür.
Azərbaycanın təcrübəsi bu problemin nə qədər ağır nəticələr doğura biləcəyini göstərir. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi ilə bağlı ərazilərin işğaldan azad olunması və hərbi əməliyyatların dayandırılması məsələləri əksini tapmışdı. Lakin həmin qətnamələr uzun illər ərzində tam icra olunmadı.
Nəticədə onilliklər ərzində davam edən münaqişə yüz minlərlə insanın deyil, milyonlarla insanın həyatına təsir göstərdi, qaçqın və məcburi köçkün problemi yarandı, şəhər və kəndlər dağıdıldı, insan taleləri yarımçıq qaldı. Beynəlxalq ictimaiyyətin qəbul etdiyi sənədlərlə real siyasi nəticələr arasındakı uçurum isə daha da dərinləşdi.
Prezident İlham Əliyevin keçmiş separatçı rejimin rəhbərlərinin Azərbaycan məhkəməsi qarşısına çıxarılmasını Nürnberq tribunalı ilə müqayisə etməsi də bu kontekstdə diqqət çəkir.
Əlbəttə, tarixi Nürnberq prosesi ilə konkret milli məhkəmə prosesləri arasında hüquqi və institusional fərqlər var. Bununla belə, Prezidentin müqayisəsində əsas mesaj məsuliyyət prinsipidir - siyasi və hərbi mövqeyindən asılı olmayaraq, heç kim törətdiyi əməllərə görə məsuliyyətdən kənarda qalmamalıdır. Konkret şəxslərin təqsiri isə müvafiq məhkəmə proseslərində sübutlar və hüquqi prosedurlar əsasında müəyyən edilməlidir.
Çıxışın digər mühüm istiqaməti beynəlxalq münasibətlərdə ikili standartlar məsələsidir. Azərbaycan uzun illər ərzində ərazi bütövlüyünün bərpası və işğalın nəticələrinin aradan qaldırılması üçün beynəlxalq mexanizmlərə ümid bəsləyib. Bu mexanizmlərin gözlənilən nəticəni verməməsi münaqişənin hərbi mərhələyə keçməsinin siyasi fonunu formalaşdıran amillərdən biri oldu. 2020-ci il müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın Qarabağ üzərində suverenliyini tam bərpa etməsi regionun geosiyasi reallıqlarını dəyişdirdi.
Buradan çıxarılası nəticə yalnız Azərbaycanın keçdiyi yolun qiymətləndirilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Əsas sual budur ki, beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri bütün dövlətlərə eyni şəkildə tətbiq edilmirsə, beynəlxalq təşkilatların nüfuzunu necə qorumaq mümkündür? Bir dövlətin ərazi bütövlüyü müdafiə olunursa, digərininki də eyni prinsip əsasında müdafiə edilməlidir. Qətnamələrin icrası siyasi maraqlardan asılı olduqda isə beynəlxalq hüquqa inam zəifləyir.
Bu gün regionda sülhün qorunması da həmin dərslərin düzgün mənimsənilməsindən asılıdır. Münaqişələrin həlli yalnız hərbi nəticələrlə tamamlanmır. Davamlı sülh üçün hüquqi məsuliyyət, qarşılıqlı etimad, sərhədlərin toxunulmazlığı və siyasi öhdəliklərin yerinə yetirilməsi vacibdir. Əks halda, bu gün həll edilmiş hesab edilən problemlər gələcəkdə yeni qarşıdurmalar üçün zəminə çevrilə bilər.
Prezidentin çıxışının əsas mesajı məhz budur - beynəlxalq təşkilatlar yalnız qərar qəbul edən platformalar kimi deyil, həmin qərarların icrasını təmin edən təsirli institutlar kimi fəaliyyət göstərməlidirlər. Çünki hüququn işləmədiyi yerdə güc amili ön plana keçir. Ədalətin gecikməsi isə bəzən yeni münaqişələrin başlanmasına yol açır.
Siyasət şöbəsi
