Bütün uşaqların təhsil, təhlükəsizlik, sağlamlıq, oyun və yaşlarına uyğun gələcək hüquqlarının təmin edilməsi vacibdir. Lakin İranda bir çox qız uşağının uşaqlığı erkən nikah, məktəbi vaxtından əvvəl tərk etmək, uşaq əməyinə cəlb olunmaq, kəskin yoxsulluq və məişət zorakılığı kimi problemlərin yaratdığı davamlı məhrumiyyətlər və zərərlərlə müşayiət olunur.
Qaynarinfo xarici mediaya istinadən xəbər verir ki, bu problemlər bir-biri ilə sıx bağlıdır. Yoxsulluq məktəbdən yayınma və uşaq əməyinə cəlb olunma üçün şərait yaradır. Erkən nikah isə qız uşağının təhsilini yarımçıq qoyur, onu erkən hamiləlik və zorakılıq riskləri qarşısında müdafiəsiz vəziyyətə salır. Bu amillər birlikdə yoxsulluq və cəmiyyətdən təcridolunma dövrünün növbəti nəslə ötürülməsinə səbəb olur.
Yoxsulluq qız uşaqlarını təhsil hüququndan məhrum edir
Təhsil yoxsulluqdan xilas olmağın ən mühüm yollarından biridir. Lakin artan iqtisadi təzyiqlər qız uşaqlarını məktəbi tərk etməyə məcbur edir. Dolanışıq çətinlikləri ilə üzləşən ailələrdə uşaq təhsil almaq və oynamaq əvəzinə əmək bazarına qoşulmağa məcbur qala bilər. Erkən nikah isə onun təhsilini tamamilə dayandıra bilər.
Bu böhran yalnız bir neçə illik təhsilin itirilməsi ilə məhdudlaşmır. Məktəbi tərk etmək qız uşağının gələcək imkanlarını kəskin şəkildə məhdudlaşdırır və onu yetkinlik yaşında aşağı maaşlı, qeyri-sabit işlərə məhkum edir. Beləliklə, yoxsulluğun məktəbdən yayınmaya, məktəbdən yayınmanın isə yoxsulluğun davam etməsinə səbəb olduğu qapalı dövr yaranır.
Müasir İranda yoxsulluq müəyyən sosial təbəqə və ya cəmiyyətin kiçik bir hissəsi ilə məhdudlaşmır. Əhalinin böyük əksəriyyəti yoxsulluq həddindən aşağı səviyyədə yaşayır. Dövlətə məxsus “Iran Online” nəşrinin 18 avqust 2026-cı il tarixli məlumatına görə, İranın 90 milyonluq əhalisinin təxminən 87,5 milyonu elektron ərzaq kuponlarından — “Kalabarg” proqramından — yararlanmaq hüququna malikdir. Adambaşına ayda bir milyon tümən məbləğində verilən bu subsidiya cəmi iki yeşik yumurta almağa güclə çatır.
Erkən nikah: uşaqlığın vaxtından əvvəl sona çatması
İranda qız uşaqlarının üzləşdiyi ən ağır böhranlardan biri erkən və məcburi nikahlardır. Mülki Məcəllənin 1041-ci maddəsinə əsasən, qanuni qəyyumun razılığı və məhkəmənin mülahizəsi ilə 13 yaşına çatmamış qızların nikaha daxil olmasına qanunla icazə verilir.
Rəsmi statistika uşaq nikahlarının ölkədə geniş yayıldığını göstərir. İranın Milli Statistika Mərkəzinin məlumatlarına görə, 2021-ci ilin qışından 2022-ci ilin payızınadək olan dövrdə 15 yaşdan aşağı ən azı 27 448 qız uşağı nikaha daxil olub.
Bundan əlavə, 2022-ci ilin mart ayının ortalarından dekabr ayınadək olan doqquz aylıq müddətdə 15 yaşdan aşağı qızlarla 20 mindən çox nikah rəsmi şəkildə qeydə alınıb. Həmin dövrdə 15 yaşına çatmamış 1 085 qız ana olub.
Bu rəqəmlər yalnız rəsmi qeydə alınmış nikahları əhatə edir və qeydiyyata alınmayan məcburi nikahların miqyasını əks etdirmir. Bununla belə, onlar ölkədə uşaq nikahları probleminin nə qədər ciddi olduğunu göstərir.
Erkən nikah qız uşağını təhsildən və təbii uşaqlıq imkanlarından məhrum edir, onu vaxtından əvvəl yetkinlik məsuliyyətləri ilə üz-üzə qoyur. Yeniyetməlik dövründə hamiləlik, ağır fiziki və psixoloji travmalar, məişət zorakılığı riskinin artması, təhsil və iqtisadi imkanların itirilməsi erkən nikahın fəlakətli nəticələri sırasındadır.
Eyni zamanda, ailələrdəki ağır iqtisadi vəziyyət erkən nikahlara təzyiqi artırır. Qız övladının ərə verilməsi getdikcə ailənin maliyyə yükünü azaltmaq üçün çıxılmaz vasitə kimi nəzərdən keçirilir. Beləliklə, yoxsulluq və erkən nikah bir-birini davamlı şəkildə gücləndirir.
Zorakılıq: hətta ən təhlükəsiz olmalı məkanda belə
İranda qız uşaqlarının üzləşdiyi böhranlar yalnız uşaq nikahları və yoxsulluqla məhdudlaşmır. Uşaqlara qarşı zorakılıq və məişət zorakılığı da bir çox uşağın həyatında acı və geniş yayılmış reallıqdır.
Rəsmi mənbələrin məlumatına görə, İranda uşaqlara qarşı zorakılıq məişət zorakılığının ən geniş yayılmış formasıdır.
2026-cı ilin iyununda Sənəndəc şəhərində yeddi yaşlı Aylin və 15 yaşlı Narin adlı iki qız uşağının başına gələn dəhşətli hadisə İranda uşaqlara qarşı zorakılığın ağır miqyasını bir daha ictimaiyyətin diqqətinə çatdırıb.
Dərc olunmuş məlumatlara görə, yerli sakinlərin xəbər verməsi və Sosial Təcili Yardım Xidmətinin müdaxiləsindən sonra iki bacı evlərinin hamam otağına kilidlənmiş vəziyyətdə xilas edilib və xəstəxanaya çatdırılıb. Onların bədənlərində ağır döyülmə izləri və çoxsaylı sümük sınıqları aşkarlanıb.
Bu faciəli hadisə uşağın ən təhlükəsiz sığınacağı olmalı evin, əksinə, ağlasığmaz zorakılıq məkanına çevrilə biləcəyini bir daha xatırladır.
İranın Dövlət Rifah Təşkilatının rəhbər müavininin açıqladığı məlumatlar qız uşaqlarının zorakılığa qeyri-mütənasib dərəcədə çox məruz qaldığını təsdiqləyir. “Khabar Online” nəşrinin 5 may 2025-ci il tarixli məlumatına görə, rəsmi qeydə alınmış uşaqlara qarşı zorakılıq hallarının 55 faizi qız uşaqlarının payına düşür.
Uşaqlara qarşı zorakılıqla mübarizə yalnız hadisədən sonra müdaxilə etməklə məhdudlaşmamalıdır. Zorakılıq hallarının erkən müəyyənləşdirilməsi, hərtərəfli uşaq müdafiəsi, sosial və psixoloji xidmətlərə çıxış, eləcə də səmərəli hüquqi müdaxilə mexanizmləri uşaqların həqiqi rifahının əsas şərtləridir. Lakin İranın hakim ruhani rejimi dövründə bu mexanizmlər tamamilə mövcud deyil.
Uşaq əməyinin yaratdığı qapalı dövrəyə düşən qız uşaqları
Ağır yoxsulluq və iqtisadi çətinliklər uşaqları əmək bazarına qoşulmağa məcbur edir. İranda uşaq əməyi yalnız küçələrdə görünən uşaqlarla məhdudlaşmır. Bu uşaqların əhəmiyyətli bir hissəsi kiçik emalatxanalarda, fərdi evlərdə, mövsümi işlərdə və iqtisadiyyatın digər qeyri-rəsmi sahələrində çalışır. Bu yerlərdə nəzarət və uşaqların müdafiəsi mexanizmləri, demək olar ki, mövcud deyil.
Xalça toxuculuğu və istehsalat emalatxanalarından küçə ticarətinə, tullantıların toplanmasından xidmət sahəsindəki işlərə qədər uşaqlar rəsmi statistikada əks olunmayan çoxsaylı iqtisadi fəaliyyətlərə cəlb edilirlər. Bu barədə “Toseeirani.ir” saytı 14 iyun 2026-cı il tarixində məlumat yayıb.
Ən narahatedici göstəricilərdən biri uşaq əməyinə cəlb olunanların 38 faizinin işə 5–7 yaşlarında başlamasıdır. Halbuki bu yaş dövrü təhsilə, oyuna və sağlam uşaqlıq inkişafına həsr olunmalıdır. Bu barədə “Shargh” qəzeti 15 iyun 2026-cı il tarixində yazıb.
İran Dövlət Rifah Təşkilatının sosial sağlamlıq məsələləri üzrə müavini Həsən Musəvi Çələk təşkilatın nəzarətində olan işləyən uşaqların dörddə birinin qızlardan ibarət olduğunu etiraf edib. Bu barədə “Tasnim” xəbər agentliyi 11 iyun 2025-ci il tarixində məlumat yayıb.
Uşaq əməyinə cəlb olunan qızlar xüsusi və ciddi təhlükələrlə üzləşirlər. Təhsil imkanlarından məhrum edilmək və maliyyə çətinlikləri ilə yanaşı, onlar fiziki və cinsi zorakılığa qarşı da son dərəcə müdafiəsizdirlər. Təhlükələri azaltmaq və diqqət çəkməmək üçün bəzi qız uşaqları hətta saçlarını qısa kəsdirir və oğlan paltarları geyinirlər. Bu barədə “ISNA” xəbər agentliyi 3 may 2021-ci il tarixində məlumat yayıb.
Beləliklə, uşaq əməyi yalnız ailənin gəliri ilə bağlı məsələ deyil. Bu, yoxsulluq, məktəbdən yayınma, vaxtından əvvəl əmək fəaliyyətinə başlama, fiziki təhlükəsizlikdən məhrum olma və gələcək imkanların sistemli şəkildə məhv edilməsi kimi bir-biri ilə əlaqəli problemlərin məcmusudur.
Statistik rəqəmlərdən daha böyük böhran
İranda qız uşaqlarının vəziyyətini xüsusilə narahatedici edən yalnız erkən nikahlar, uşaq əməyi və uşaqlara qarşı zorakılıq halları ilə bağlı ayrı-ayrı rəqəmlər deyil, bu hadisələr arasındakı dərin qarşılıqlı əlaqədir.
Yoxsul ailədə böyüyən bir qız uşağı ağır iqtisadi təzyiqlər səbəbindən məktəbi tərk etməyə və işləməyə məcbur qala bilər. Başqa bir qız erkən yaşda ərə verilərək təhsil və iqtisadi müstəqillik kimi fundamental hüquqlarını itirə bilər. Digər bir uşaq isə evdə məişət zorakılığının qurbanına çevrilə və səmərəli müdafiə mexanizmlərinin tamamilə yoxluğu səbəbindən uzun müddət təhlükə altında qala bilər.
Belə şəraitdə bu böhranların hər biri digərini daha da dərinləşdirir və insanın xilas olmasının, demək olar ki, mümkünsüz olduğu məhrumiyyətlər dövrü yaradır.
Bundan əlavə, şəffaf məlumatlara çıxış ciddi narahatlıq doğurur. Rejimin uşaq nikahları və yetkinlik yaşına çatmamış anaların doğuşları ilə bağlı rəsmi statistik məlumatları gizlətməsi və onların dərcini dayandırması bu sahədəki tendensiyaları dəqiq qiymətləndirməyi və zorakılığın tam miqyasını üzə çıxarmağı getdikcə çətinləşdirir. “Etemad” qəzeti bu barədə 8 sentyabr 2024-cü il tarixində məlumat yayıb.
Uşaqlıq hər bir uşağın hüququdur
Beynəlxalq Qız Uşaqları Günü yalnız çətinlikləri sadalamaq üçün fürsət olmamalıdır. Bu gün hər bir uşağın təhsil, təhlükəsizlik, sağlamlıq, sağlam inkişaf, oyun və öz gələcəyini seçmək azadlığı kimi fundamental hüquqlarının qəti şəkildə xatırladılması üçün çağırışa çevrilməlidir.
Uşaq nikahlarına son qoymaq, uşaqlara qarşı zorakılıqla mübarizə aparmaq və uşaq əməyini aradan qaldırmaq bir-birindən ayrı problemlər deyil. Bu məhrumiyyətlər dövrəsini qırmaq üçün ağır yoxsulluq, məktəbdən yayınma və uşaq müdafiəsi sisteminin tamamilə iflasa uğraması da daxil olmaqla, problemlərin bir-biri ilə əlaqəli kök səbəbləri birbaşa aradan qaldırılmalıdır.
İranda uşaq nikahları dövlət tərəfindən təşkil edilən cinayət xarakterli təcrübədir. Bu fenomen fundamentalist şəriət qanunlarının və “Vilayəti-fəqih” (ruhanilərin hakimiyyəti) sisteminin kölgəsi altında geniş yayılıb və qadınların sıxışdırılması, cəmiyyətin tabe vəziyyətə salınması mexanizmlərindən birinə çevrilib.
Hər bir statistik rəqəmin arxasında oğurlanmış uşaqlıq, darmadağın edilmiş gələcək və səsi boğulmuş bir insan ruhu dayanır. İranda qız uşaqlarının əzablarına səthi islahatlar və boş vədlərlə son qoymaq mümkün deyil. Bu davam edən faciəyə son qoymağın yeganə yolu İranı idarə edən korrupsiyalaşmış və qadın hüquqlarına düşmən münasibət bəsləyən rejimin devrilməsidir.
Aydın
