Süni intellekt texnologiyalarının sürətlə inkişafı təkcə texnologiya sahəsində deyil, müəllif hüquqları, nəşriyyat sektoru və mədəni irsin qorunması istiqamətində də yeni müzakirələr yaradıb. Dünyanın aparıcı süni intellekt şirkətlərindən biri olan "Anthropic"in "Claude" adlı dil modelini öyrətmək məqsədilə milyonlarla çap kitabını satın alaraq onları rəqəmsallaşdırması və fiziki nüsxələri məhv etməsi ilə bağlı yayılan məlumatlar qlobal miqyasda geniş rezonans doğurub. Mütəxəssislər bildirirlər ki, süni intellektin inkişafı naminə həyata keçirilən bu proses gələcəkdə kitabların taleyi, müəllif hüquqları və mədəni irsin qorunması ilə bağlı ciddi suallar yarada bilər.

Qaynarinfo xəbər verir ki, "Anthropic" şirkəti "Project Panama" adlanan layihə çərçivəsində ikinci əl bazardan və müxtəlif satış platformalarından milyonlarla kitab alıb. Daha sonra bu kitabların cildləri xüsusi avadanlıqlar vasitəsilə ayrılıb, səhifələri yüksək sürətli skanerlərlə rəqəmsallaşdırılıb və əldə edilən mətnlər "Claude" modelinin təlim bazasına daxil edilib. İddialara əsasən, skan prosesi başa çatdıqdan sonra kitabların bir hissəsi utilizasiya olunub və fiziki nüsxələr saxlanılmayıb.

Süni intellekt şirkətləri niyə məhz çap kitablarına üstünlük verir?

Böyük dil modellərinin hazırlanması üçün milyardlarla söz və etibarlı məlumat mənbələri tələb olunur. İnternetdə yerləşdirilən məlumatların əhəmiyyətli hissəsi artıq süni intellekt tərəfindən yaradılmış məzmunlardan ibarət olduğundan, şirkətlər insan tərəfindən yazılmış və redaktə edilmiş kitablara daha çox üstünlük verməyə başlayıblar. Xüsusilə 2022-ci ildən əvvəl nəşr olunmuş kitablar yüksək keyfiyyətli məlumat mənbəyi hesab edilir. Bu əsərlər süni intellektin sonradan yaratdığı məzmunlarla "çirklənmədiyi" üçün daha etibarlı sayılır.

Ekspertlər bildirirlər ki, kitablar internetdəki təsadüfi məlumatlardan fərqli olaraq redaktə mərhələsindən keçmiş, məntiqi ardıcıllığa malik və insan düşüncə tərzini daha dəqiq əks etdirən mənbələrdir. Bu səbəbdən onlar süni intellekt sistemlərinin daha keyfiyyətli cavablar verməsində mühüm rol oynayır.

Kitab bazarında gözlənilməz canlanma

Süni intellekt şirkətlərinin böyük həcmdə kitab alması ABŞ və Avropada ikinci əl kitab bazarına da təsir göstərib. Bəzi kitab satıcıları əvvəllər həftə ərzində onlarla kitab sata bildikləri halda, son dövrdə minlərlə kitab sifarişi aldıqlarını bildirirlər. Maraqlıdır ki, sifarişlər əsasən vasitəçi şirkətlər tərəfindən verilir və alıcıların kimliyi açıqlanmır. Satıcılar kitabların sonradan süni intellekt layihələrində istifadə olunduğunu ehtimal etsələr də, bunu təsdiqləyən rəsmi məlumat əldə edə bilmirlər.

Mütəxəssislərin fikrincə, bu tendensiya köhnə kitab bazarında qısamüddətli iqtisadi canlanma yaratsa da, uzunmüddətli perspektivdə nadir nəşrlərin azalmasına səbəb ola bilər.

Mədəni irs təhlükə altındadır?

Mövzunun ən çox müzakirə olunan tərəfi fiziki kitabların taleyidir. Alimlər və kitab kolleksiyaçıları hesab edirlər ki, kitab yalnız içindəki məlumatdan ibarət deyil. Onun kağızı, çap texnologiyası, cildi, nəşr tarixi və digər xüsusiyyətləri də tarixi dəyər daşıyır.

İnformasiya texnologiyaları üzrə mütəxəssislər bildirirlər ki, nadir və az tirajla çap edilmiş kitabların sırf rəqəmsallaşdırma məqsədilə məhv edilməsi gələcək nəsillər üçün bəşəriyyətin maddi-mədəni irsinin itirilməsi ilə nəticələnə bilər. Onların fikrincə, kitablara zərər vermədən rəqəmsallaşdırma texnologiyalarının inkişaf etdirilməsi daha düzgün yanaşma olardı.

Müəllif hüquqları ilə bağlı mübahisələr böyüyür

Süni intellekt şirkətlərinin müəllif hüquqları ilə qorunan əsərlərdən istifadə etməsi artıq məhkəmə müstəvisinə də keçib. Anthropic-ə qarşı ABŞ-da açılan kollektiv iddia nəticəsində tərəflər 1,5 milyard dollarlıq razılaşmaya gəliblər. Hüquqşünaslar bu qərarı süni intellekt sahəsində müəllif hüquqları üzrə ən mühüm presedentlərdən biri hesab edirlər.

Hüquq ekspertlərinin fikrincə, süni intellekt modellərinin öyrədilməsi məqsədilə müəllif hüquqları ilə qorunan əsərlərdən istifadə edilməsi şirkətlərə həmin məzmun üzərində sərbəst hüquq vermir. Əksinə, müəlliflərin maddi və mənəvi hüquqları qorunmalı, onların razılığı və hüquqları nəzərə alınmalıdır.

Növbədə xəbər saytları və media var

Ekspertlər hesab edirlər ki, yaxın illərdə bu mübahisələr yalnız kitablarla məhdudlaşmayacaq. Xəbər saytları, fotoşəkillər, musiqilər, akademik məqalələr və digər müəllif hüquqları ilə qorunan məzmunlar da süni intellekt şirkətlərinin diqqət mərkəzində olacaq.

Bir sıra beynəlxalq media qurumları artıq süni intellekt sistemlərinin onların materiallarından necə istifadə etdiyini yenidən nəzərdən keçirir. Onların fikrincə, süni intellekt platformaları xəbər məzmunundan faydalansa da, bunun müqabilində media qurumlarına kifayət qədər trafik və gəlir qazandırmır. Bu isə xüsusilə reklam gəlirlərindən asılı olan xəbər saytlarının maliyyə dayanıqlığı üçün risk yaradır.

Texnologiyanın inkişafı davam etdikcə, süni intellektlə müəllif hüquqları və mədəni irsin qorunması arasında balansın necə təmin ediləcəyi dünya miqyasında əsas müzakirə mövzularından biri olaraq qalacaq.

Aydın