Tədqiqatçılar Keniyadakı savanada hasarlanmış ərazilərə 18 il ərzində iri ot yeyən heyvanların daxil olmasına imkan verməyiblər. Məqsəd heyvanların olmadığı şəraitdə ağacların necə dəyişəcəyini öyrənmək olub. Müddətinə görə nadir və genişmiqyaslı olan bu eksperiment planetin ən kövrək ekosistemlərindən birinin fəaliyyət mexanizmlərini araşdırmaq üçün unikal imkan yaradıb.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "The Times of India" yazıb.

Bu müddət ərzində ağac örtüyü sürətlə artıb, ağaclar hündürləşib və onların sayı çoxalıb.

Hasarlar 2017-ci ildə götürülüb və fillərin, zürafələrin və digər iri ot yeyən heyvanların ərazilərə qayıtmasına imkan verilib. Bundan sonra ağac örtüyü sonrakı illərdə azalıb və 2025-ci ilə qədər eksperimentin əvvəlində qeydə alınan səviyyələrə yaxınlaşıb. Bu barədə “The Times of India” yazıb.

Bununla belə, 2019-cu ildə aparılan sonuncu sahə araşdırmasının məlumatlarına görə, ağacların sıxlığı əvvəlkindən yüksək olaraq qalıb. Heyvanların əvvəllər hasarlanmış ərazilərə qayıtmasından sonra ağacların tələf olması da artıb.

İri ot yeyən heyvanların uzaqlaşdırılması Afrika savanasının ağaclarını necə dəyişdi

“Ecology Letters” jurnalında dərc olunan və “Afrika savanası ağaclarının iri ot yeyən heyvanların yox olmasına və onların yenidən vəhşi təbiətə qaytarılmasına reaksiyaları” adlı tədqiqata əsasən, iri ot yeyən heyvanların olmaması ağac örtüyünün nəzərəçarpacaq dərəcədə artması ilə müşayiət olunub.

Hasarlanmamış nəzarət ərazilərində ağac örtüyü bütün tədqiqat dövrü ərzində 21-32 faiz arasında qalıb. Hasarlanmış ərazilərdə isə ot yeyən heyvanların olmadığı ilk 10 il ərzində ağac örtüyü sürətlə artıb və 2009-cu ilə qədər orta hesabla 60 faizi keçib. Bundan sonra göstərici 2016-cı ilə qədər həmin səviyyədə qalıb.

Tədqiqatçılar bildiriblər ki, 1999-2016-cı illər ərzində hər il hasarlanmış ərazilərdə ağac örtüyü nəzarət ərazilərindəkindən daha çox olub.

Bu dəyişikliklər ağacların özünə də təsir edib. 2016-cı ilə qədər hasarlanmış ərazilərdə ağacların orta hündürlüyü 2,37 metrə çatıb. Hasarlanmamış nəzarət ərazilərində isə bu göstərici 1,49 metr olub.

Ağacların sıxlığı da artıb. Hasarlanmış ərazilərdə orta sıxlıq 1999-cu ildə hektara 1544 ağacdan 2009-cu ildə 3285 ağaca yüksəlib. Nəzarət ərazilərində isə sıxlıq demək olar ki, dəyişməz qalıb. Tədqiqatçılar yeni ağacların yaranmasının ot yeyən heyvanların ərazidən uzaqlaşdırılmasının ilk 10 ili ərzində hasarlanmış sahələrdə daha intensiv olduğunu müəyyənləşdiriblər.

Ot yeyən heyvanlar qayıtdıqdan sonra nə baş verdi?

Hasarlar 2017-ci ildə götürülüb və iri ot yeyən heyvanların əvvəllər qorunan ərazilərə qayıtmasına imkan yaradılıb. Tədqiqatçılar heyvanların qayıdışından sonra əhəmiyyətli dəyişikliklər qeydə alıblar.

Hasarların götürülməsindən sonrakı ilk üç il ərzində əvvəllər hasarlanmış ərazilərdəki ağacların hündürlüyünün artımı eksperimentin bütün dövründə ən mənfi göstəricini nümayiş etdirib. Ot yeyən heyvanların qayıdışından iki il sonra əvvəllər hasarlanmış və nəzarət ərazilərindəki ağacların orta hündürlüyü arasındakı fərq aradan qalxıb.

Heyvanların qayıdışından sonra ağac taclarının böyüməsi də dəyişib. Yenidən məskunlaşmanın ilk iki ili ərzində hasarları yenicə götürülmüş ərazilərdəki ağaclarda orta hesabla tacın mənfi böyüməsi qeydə alınıb.

Tədqiqat göstərib ki, hasarlanmış ərazilərdə ot yeyən heyvanların olmadığı dövrdə tac artımı adətən müsbət olan Grewia tenax və Acacia mellifera növləri heyvanların qayıdışından sonra taclarının mənfi artımını nümayiş etdirib.

Tədqiqata görə, ağacların hündürlüyünün sürətlə əvvəlki səviyyələrə qayıtması və yeni ağacların yaranmasının eksperimentdən əvvəlki göstəricilərə çatması fillərin yetkin ağacları intensiv şəkildə yeməsi, həmçinin impala və dikdik kimi daha kiçik ot yeyən heyvanların ərazilərə qayıtması ilə əlaqəli olub.

“Yenidən vəhşiləşmədən” sonra ağac örtüyü necə dəyişdi

Ot yeyən heyvanların qayıdışından sonra ağac örtüyü azalıb. Tədqiqata əsasən, bu azalma heyvanların olmadığı ilk onillik ərzində qeydə alınan artımla müqayisə edilə bilən sürətlə baş verib.

2025-ci ilə qədər əvvəllər hasarlanmış ərazilərdə ağac örtüyü eksperimentin əvvəlində qeydə alınan səviyyələrə demək olar ki, çatıb. Bununla belə, göstərici nəzarət ərazilərindəkindən bir qədər yüksək olaraq qalıb. Tədqiqatçılar bildiriblər ki, eksperimentin əvvəlində hasarlanmış ərazilərdə orta örtük 36,2 faiz, 2025-ci ildə isə əvvəllər hasarlanmış ərazilərdə 36,5 faiz təşkil edib.

Əldə olunan məlumatlar göstərir ki, ot yeyən heyvanların ərazilərə yenidən buraxılması ağac örtüyünün artımının böyük hissəsini dayandırıb, lakin savananı əvvəlki strukturuna dərhal qaytarmayıb.

Ağac taclarının örtüyü demək olar ki, ilkin səviyyəyə qayıtsa da, ağacların sayının çox olması və ölüm hallarının artması 18 il ərzində ot yeyən heyvanların ərazidən uzaqlaşdırılmasının bəzi nəticələrinin onların qayıdışından sonra da davam etdiyini göstərib.

Bununla belə, ağacların sıxlığı eyni şəkildə əvvəlki vəziyyətinə qayıtmayıb. Tədqiqatçılar hasarlanmış ərazilərdə sıxlığın cəmi üç il ərzində artdığını və ot yeyən heyvanların qayıdışından sonra da yüksək olaraq qaldığını müəyyən ediblər. Hasarlanmış ərazilərdə ağacların tələf olması 2009-2016-cı illər arasında artıq ildə 19,2 ağaca çatmışdı.

Heyvanların qayıdışından sonra bu göstərici daha da artaraq 2016-2019-cu illərdə orta hesabla ildə 30,5 ağaca çatıb. Eyni dövrdə nəzarət ərazilərində bu göstərici 14,0 ağac olub.

Tədqiqatın nəticəsinə görə, ot yeyən heyvanların olmamasının yaratdığı bəzi bitki örtüyü dəyişiklikləri onların qayıdışından sonra da uzun müddət davam edə bilər. Alimlər bu dəyişiklikləri potensial olaraq “yenidən vəhşiləşməyə davamlı” adlandırıblar.

Aydın