Qarabağ uğrunda mübarizə yalnız torpaq uğrunda mübarizə olmayıb. Bu qarşıdurmanın daha dərin qatında tarix və tarixi yaddaş uğrunda mübarizə dayanıb. Çünki əraziyə sahiblik iddiası çox vaxt həmin ərazinin keçmişinə sahib çıxmaq cəhdi ilə başlayır. Qarabağın tarixinin necə təqdim edilməsi də buna görə uzun illər siyasi mübarizənin mühüm alətlərindən birinə çevrilib.

Azərbaycanın Qarabağla bağlı mövqeyinin mühüm tarixi dayaqlarından biri Qafqaz Albaniyasının irsidir. Bu məsələni yalnız siyasi şüarlarla deyil, dövlətçilik, dini tarix, arxeologiya, epiqrafika və mədəni irs kontekstində araşdırmaq lazımdır.

Qafqaz Albaniyası Kür və Araz hövzəsini də əhatə edən geniş coğrafiyada formalaşmış qədim dövlətlərdən biri idi. Onun siyasi sərhədləri müxtəlif dövrlərdə dəyişsə də, Albaniya uzun müddət Cənubi Qafqazın əsas siyasi aktorlarından biri olaraq qaldı. Bu dövlətin tarixini sonrakı milli kimliklərlə mexaniki şəkildə eyniləşdirmək düzgün deyil. Albaniya öz dövrünün ayrıca siyasi qurumu idi.

VII əsrdə Alban hökmdarı Cavanşirin fəaliyyəti bu dövlətçilik ənənəsinin mühüm səhifəsidir. O, dövrün böyük gücləri arasında mürəkkəb diplomatik balans yaratmağa, Albaniyanın siyasi mövcudluğunu qorumağa çalışırdı. Cavanşirin fəaliyyətini sonrakı siyasi kimliklərin içərisində əritmək əvəzinə onu Alban dövlətçiliyinin nümayəndəsi kimi qiymətləndirmək tarixi baxımdan daha əsaslıdır.

VIII əsrdə ərəb xilafətinin bölgədə möhkəmlənməsi Albaniyanın müstəqil siyasi mövcudluğuna son qoydu. Lakin dövlətçilik və dini-mədəni ənənə birdən-birə yox olmadı. Alban hakim sülalələrinin nümayəndələri və yerli feodal nəsilləri daha məhdud ərazilərdə hakimiyyətlərini davam etdirdilər. Qarabağdakı Xaçın hakimiyyəti də bu tarixi davamlılığın mühüm nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilir.

IX-XIII əsrlərdə Qarabağda alban xristian irsinin yeni yüksəliş mərhələsi müşahidə olunur.

Həsən Cəlal və onun nəslinin hakimiyyəti bu baxımdan xüsusi yer tutur. Gəncəsər və Xudavəng kimi monastır kompleksləri həmin dövrün siyasi, dini və memarlıq tarixinin mühüm abidələridir. Bu irsin yalnız sonrakı erməni milli tarixinin daxilində izah edilməsi Qarabağın mürəkkəb keçmişini sadələşdirir.

Əsas məsələ də budur: Qarabağda xristian irsinin mövcudluğu avtomatik olaraq onun yalnız erməni milli tarixinin məhsulu olduğunu sübut etmir. Bölgənin xristian keçmişinin mühüm hissəsi Qafqaz Albaniyasının siyasi və dini tarixi ilə bağlıdır. Alban kilsəsi, alban dini idarəçiliyi və alban yazı mədəniyyəti bu coğrafiyanın ayrıca tarixi reallığıdır. Albaniyanın xristianlığı qəbul etməsi də mühüm hadisədir. Azərbaycan tarixşünaslığında 313-cü il Albaniyada xristianlığın dövlət dini kimi qəbul edilməsi ilə əlaqələndirilir. Ənənəyə görə, Qüdsdən gəlmiş Yelisey Kiş ərazisində kilsə qurmuşdu. Kiş məbədi bu səbəbdən Cənubi Qafqazın ən qədim xristian irsi nümunələrindən biri kimi təqdim olunur.

Alban kilsəsinin sonrakı əsrlərdə ayrıca dini təşkilat kimi mövcudluğu da mühüm faktordur. Alban katolikoslarının fəaliyyəti, onların dini mərkəzləri və Qarabağdakı monastırlar bu kilsənin bölgənin həyatında mühüm rol oynadığını göstərir. Gəncəsərdəki orta əsr kitabələrində Alban katolikoslarının adlarının çəkilməsi də bu dini institutun mövcudluğunu təsdiqləyən mənbələr sırasında göstərilir.

Albaniyanın öz yazı sistemi olması isə məsələnin başqa mühüm tərəfidir. Alban əlifbasının 52 hərfdən ibarət olduğu məlumdur. Mingəçevir ərazisində aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar edilmiş yazılı materiallar alban yazısının öyrənilməsi üçün mühüm mənbələr yaradıb. Müasir tədqiqatlar da Qafqaz Albaniyasının ayrıca yazı ənənəsinin olduğunu göstərir.

Müasir Udi dili də bu məsələnin canlı izlərindən biridir. Dilçilik araşdırmalarında Udi dilinin qədim Qafqaz alban dili ilə əlaqəsi xüsusi olaraq öyrənilir. Bu, alban irsinin yalnız daş kitabələrdə və arxivlərdə qalmadığını, müəyyən mənada canlı mədəni ənənədə də davam etdiyini göstərir.

Albaniya tarixini yazan Moisey Kalankatuklu özünü Utidən olan alban kimi təqdim edir. Uti qədim Albaniyanın mühüm vilayətlərindən biri idi. Bu cür mənbələr Albaniyanın tarixi coğrafiyasının müəyyənləşdirilməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Məsələnin siyasi əhəmiyyəti xüsusilə XIX əsrdə artdı. Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqazı işğalından sonra regionun dini idarəçiliyinə də müdaxilə edildi. 1815-ci ildə Alban patriarx-katolikosluğu ləğv edildi. 1836-cı ildə isə Alban kilsə təşkilatının erməni kilsəsinin inzibati strukturuna tabe etdirilməsi rəsmiləşdirildi.

Qarabağdakı dini abidələrin tarixinin araşdırılmasında buna görə mənbəşünaslıq xüsusilə vacibdir. Hər kitabə, freska, daş üzərindəki yazı və arxiv sənədi ayrıca öyrənilməli, onun hansı dövrdə yaradıldığı və sonrakı əsrlərdə dəyişdirilib-dəyişdirilmədiyi müəyyənləşdirilməlidir. Çünki abidənin üzərinə sonradan yazılmış yazı onun ilkin tarixini avtomatik dəyişmir. Gəncəsər və Xudavəng kimi abidələrə münasibətdə əsas prinsip də bu olmalıdır. Əgər bir tikilinin ilkin tarixi daha qədim dövrə gedib çıxırsa, sonrakı əsrlərdə ona əlavə edilmiş epiqrafik elementlər bütün abidənin tarixini avtomatik olaraq yenidən yazmağa əsas vermir. Eyni zamanda, hər bir abidəni yalnız siyasi mövqedən çıxış edərək “alban” elan etmək də elmi metod deyil. Burada arxeologiya, memarlıq, epiqrafika və yazılı mənbələr birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Azərbaycanın mövqeyinin gücü məhz belə yanaşmada görünür. Söhbət Qarabağdakı xristian irsini inkar etməkdən getmir. Əksinə, məsələ həmin irsin hansı tarixi və mədəni mühitdə formalaşdığını müəyyənləşdirməkdir. Qarabağdakı bütün xristian abidələrini avtomatik olaraq “erməni abidəsi” adlandırmaq elmi baxımdan yetərli deyil. Çünki bölgənin xristian tarixi daha qədim və daha mürəkkəbdir.

Qarabağın tarixi yalnız XX əsrdə başlamayıb. Bu coğrafiya müxtəlif dövlətlərin, sülalələrin, dinlərin və mədəniyyətlərin qovuşduğu məkan olub. Qafqaz Albaniyası həmin tarixin əsas siyasi və mədəni qatlarından biridir.

Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Albaniyanı müasir Azərbaycan dövləti ilə eyniləşdirmək də, onun tarixini müasir milli kimliklərin birbaşa surəti kimi təqdim etmək də düzgün olmazdı. Ancaq Albaniyanın bugünkü Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş qədim dövlət olması, onun siyasi və dini institutlarının bu coğrafiyada formalaşması və alban mədəni irsinin burada qorunması tarixi reallığın mühüm hissəsidir.

Bu gün Azərbaycan üçün tarixi irs məsələsində əsas vəzifə keçmişi siyasi məqsədlərə uyğunlaşdırmaq yox, mənbələri üzə çıxarmaq, abidələri qorumaq və elmi tədqiqatları genişləndirməkdir. Qarabağda tarixi və dini abidələrin araşdırılması, onların mənşəyinin müəyyənləşdirilməsi və beynəlxalq elmi dövriyyəyə çıxarılması bu baxımdan strateji əhəmiyyət daşıyır.

Qarabağda Alban irsinin araşdırılması Azərbaycanın tarixini “yenidən yazmaq” cəhdi deyil. Əksinə, məqsəd tarixi bir siyasi narrativin monopoliyasından çıxarmaq və bölgənin çoxqatlı keçmişini bütün mürəkkəbliyi ilə ortaya qoymaqdır.

Azərbaycanın mövqeyi baxımından əsas nəticə budur: Qarabağın tarixi yalnız bir xalqın siyasi yaddaşına sığışdırıla bilməz. Bu ərazi müxtəlif sivilizasiyaların, dövlətlərin və mədəniyyətlərin təmas məkanı olub. Qafqaz Albaniyasının dövlətçilik, xristianlıq və yazı irsi həmin tarixin mühüm hissəsidir.

Tarixə sahib çıxmağın ən etibarlı yolu isə keçmişi dəyişdirmək deyil, onu mənbələr əsasında öyrənməkdir. Qarabağ məsələsində Azərbaycanın tarixi mövqeyinin elmi əsaslarla müdafiəsi də məhz bu prinsip üzərində qurulur.

Siyasət şöbəsi