Müasir texnologiyalar yalnız proqram təminatı, investisiyalar və mühəndislik layihələrindən asılı deyil. Qabaqcıl cihaz və sistemlərin istehsalı üçün əlçatanlığı dünya ölkələri üçün getdikcə daha böyük əhəmiyyət daşıyan minerallar da tələb olunur.

Qaynarinfo "Interesting Engineering"ə xəbər verir ki, bu materiallardan müxtəlif yüksək texnologiyalı sistemlərdə istifadə edilir və onların xüsusiyyətləri mürəkkəb texnikanın işinə birbaşa təsir göstərə bilər. Məsələn, hətta az miqdarda qallium radarın işləməsi üçün əhəmiyyətli ola bilər, tantal kondensatoru isə peykin etibarlılığına təsir göstərə bilər. Mis çatışmazlığı isə bütöv bir məlumat mərkəzinin tikintisini gecikdirə bilər.

Bu minerallara tələbat yeni texnologiyaların inkişafı ilə birlikdə artır. Onlar elektrik avtomobilləri, enerji şəbəkələri, robotlar, silah sistemləri və kosmik texnika üçün vacibdir.

Texnologiyaların gələcəyini formalaşdıran 10 mühüm mineral bunlardır:

1. Mis

Mis ekzotik material sayılmasa da, müasir iqtisadiyyatın ən çox sahəsini əhatə edən minerallardan biridir. O, elektrik ötürücü xətlərində, transformatorlarda, elektrik mühərriklərində, enerji doldurma stansiyalarında, bərpa olunan enerji layihələrində və məlumat mərkəzlərində istifadə olunur.

Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) proqnozuna görə, 2040-cı ilə qədər misə tələbat təxminən 7 milyon ton artacaq. Hazırda planlaşdırılan layihələr nəzərə alınarsa, 2035-ci ilə qədər dünya təxminən 25 faiz həcmində təklif çatışmazlığı ilə üzləşə bilər.

Problem yalnız yeni yataqların tapılması ilə bağlı deyil. İcazələrin alınması və mədənlərin tikintisi illərlə davam edə bilər. Bundan başqa, filizdə misin miqdarının azalması şirkətləri eyni həcmdə metal əldə etmək üçün daha çox süxur emal etməyə məcbur edir.

2. Litium

Litium elektrik avtomobillərində, smartfonlarda, noutbuklarda, dronlarda və elektrik şəbəkələri üçün enerji saxlama sistemlərində istifadə olunur. IEA-nın proqnozuna əsasən, 2040-cı ilə qədər litiuma tələbat üç dəfədən çox artacaq.

Avstraliya litiumun əsas istehsalçılarından biridir. Çili, Argentina və Çin isə litium kimyəvi birləşmələri və digər emal olunmuş materialların tədarükündə mühüm rol oynayır.

Natrium-ion və digər akkumulyator texnologiyaları bəzi sahələrdə litium bazarına olan təzyiqi azalda bilər. Bununla belə, litium dünya akkumulyator istehsalının mühüm hissəsi olaraq qalır.

3. Qrafit

Litium daha çox diqqət çəksə də, adi litium-ion akkumulyatorları qrafitdən də asılıdır. Qrafit akkumulyatorun anodunu – doldurma zamanı litium ionlarının toplandığı elektrodu təşkil edir.

Təbii qrafit yataqları bir neçə ölkədə mövcuddur. Lakin akkumulyator keyfiyyətində material əldə etmək üçün onun təmizlənməsi, formalaşdırılması və örtüklə işlənməsi lazımdır.

Bu prosesin böyük hissəsində Çin üstün mövqeyə malikdir. Buna görə də başqa ölkədə yeni mədənin fəaliyyətə başlaması tədarükdə yaranacaq fasilə zamanı Çin tədarükünü dərhal əvəz edə bilməz.

4. Kobalt

Kobalt bəzi akkumulyatorların sabitliyini, enerji tutumunu və xidmət müddətini artırır. Bundan əlavə, aviasiya mühərrikləri üçün superərintilərdə, kəsici alətlərdə və son dərəcə yüksək temperaturlara davam gətirməli olan komponentlərdə istifadə edilir.

Dünyada hasil edilən kobaltın böyük hissəsi Konqo Demokratik Respublikasının payına düşür. Çin isə onun emalında mühüm rol oynayır.

Akkumulyator istehsalçıları mümkün olduğu hallarda kobaltdan istifadəni azaltmağa çalışırlar. Lakin aerokosmik və yüksək tələblərin olduğu digər sahələrdə daha aşağı qiymət naminə texniki göstəricilərdən imtina etmək həmişə mümkün deyil.

5. Nikel

Nikel bəzi elektrik avtomobili akkumulyatorlarına çəkini həddindən artıq artırmadan daha çox enerji saxlamağa imkan verir. O, həmçinin paslanmayan poladın, qaz turbinlərinin, kimyəvi avadanlıqların və aerokosmik sənaye üçün superərintilərin istehsalı üçün vacibdir.

İndoneziya son illərdə nikel hasilatı və emalının artımının böyük hissəsini təmin edib. Bununla yanaşı, meşələrin qırılması, dəniz mühitinin çirklənməsi, mədən tullantıları və emal prosesində kömürdən istifadə ilə bağlı narahatlıqlar yaranıb.

6. Nadir torpaq elementləri

Nadir torpaq elementləri 17 elementdən ibarət qrupdur. Onlardan yalnız bir neçəsi qabaqcıl maşınların istehsalında əsas rol oynayır.

Neodim, prazeodim, disprozium və terbium kompakt daimi maqnitlərin hazırlanmasında istifadə olunur. Bu maqnitlər elektrik avtomobillərinin mühərrikləri, külək turbinləri, robotlar, dronlar və raketlərin yönləndirmə sistemləri üçün lazımdır.

Əsas problem hasilatdan sonra yaranır. Nadir torpaq elementlərinin ayrılması, metallara çevrilməsi və yüksək effektiv maqnitlərin istehsalı mürəkkəb sənaye zənciri tələb edir. Çin bu sahəni onilliklər ərzində inkişaf etdirib.

IEA-nın qiymətləndirməsinə görə, Çinin nadir torpaq elementlərinin dünya üzrə emalındakı payı 2023-cü ildə 90 faizdən çox olduğu halda, 2025-ci ildə 85 faizə düşüb. Buna baxmayaraq, belə yüksək konsentrasiya ixrac məhdudiyyətlərinin avtomobil, enerji və müdafiə sənayesinə ciddi təsir göstərə bilməsi üçün kifayətdir.

7. Qallium

Qallium qallium nitridi və qallium arsenidinin istehsalında istifadə olunur. Bu yarımkeçirici materiallar radar sistemlərində, peyklərdə, 5G avadanlıqlarında, işıq diodlarında və güc elektronikası sistemlərində tətbiq edilir.

Bəzi yüksək tezlikli və yüksək güclü sistemlərdə bu birləşmələr silisiumla müqayisədə daha yaxşı göstəricilər nümayiş etdirə bilər.

Qallium adətən digər metalların emalı zamanı əlavə məhsul kimi əldə edilir. Buna görə onun istehsalını qısa müddətdə artırmaq çətindir. 2023-cü ildə dünya qallium istehsalının 98 faizədək hissəsi Çinin payına düşüb.

8. Germanium

Germanium fiber-optik şəbəkələr, infraqırmızı kameralar, gecəgörmə cihazları, peyklərin günəş elementləri və termal görüntüləmə sistemləri üçün vacibdir.

Bu material həm mülki rabitədə, həm də hərbi aşkarlama sistemlərində istifadə olunur.

Qallium kimi germanium da adətən xüsusi mədənlərdə hasil edilmir, digər proseslərin əlavə məhsulu kimi əldə edilir. Buna görə az sayda emal müəssisəsində yaranan fasilələr eyni vaxtda bir neçə sənayeyə təsir göstərə bilər.

9. Volfram

Volfram bütün metallar arasında ən yüksək ərimə temperaturuna malikdir və son dərəcə ağır şəraitdə belə möhkəmliyini qoruyur. O, kəsici alətlərdə, qazma avadanlıqlarında, aerokosmik hissələrdə, sobalarda və müdafiə sistemlərində istifadə edilir.

Volfram karbidindən hazırlanan alətlər polad, titan və digər çətin emal olunan materialların kəsilməsi və işlənməsi üçün tətbiq olunur. Beləliklə, volfram müasir istehsalın mühüm əsaslarından biridir.

IEA-nın məlumatına görə, 2025-ci ildə və 2026-cı ilin əvvəlində ixrac məhdudiyyətləri və artan tələbat fonunda volframın qiyməti altı dəfə yüksəlib.

10. Tantal

Tantal ən çox son dərəcə kiçik həcmdə elektrik yükü toplamağa imkan verən kondensatorlarla tanınır. Bu kondensatorlar smartfonlarda, serverlərdə, tibbi implantlarda, avtomobillərdə, təyyarələrdə və hərbi elektronikada istifadə edilir.

Tantal bazarı kiçik olsa da, bu onun əhəmiyyətini azaltmır. Bir kondensatorun çatışmaması milyonlarla dollar dəyərində olan mürəkkəb maşının fəaliyyətini gecikdirə bilər. Bundan başqa, münaqişələr və idarəetmə problemləri Mərkəzi Afrikanın bəzi bölgələrindən tədarükü çətinləşdirir.

Texnoloji yarış yerin altında başlayır

Nəşrin qeyd etdiyi kimi, dünya çox güman ki, bütün bu 10 mineralın eyni vaxtda çatışmazlığı ilə üzləşməyəcək. Daha böyük risk əvəzlənməsi çətin olan və onsuz bütöv bir istehsalın, enerji layihəsinin və ya müdafiə proqramının dayana biləcəyi bir materiala çıxışın itirilməsidir.

Yataqlara sahib olmaq özü kifayət deyil. Texnoloji üstünlük hasilat və emaldan tutmuş istehsala və tullantıların təkrar emalına qədər bütün zəncirdən asılıdır.

Bu mərhələlərə nəzarət edə və ikinci dərəcəli xammaldan daha səmərəli istifadə edə bilən ölkələr gələcəkdə dünyanın hansı texnologiyaları yarada biləcəyini müəyyənləşdirmək baxımından daha böyük imkanlara sahib olacaqlar.

Aydın