Süni intellekt münasibətlərdə getdikcə daha çox görünməz üçüncü tərəfə çevrilir.
Qaynarinfo xəbər verir ki, “The Independent” nəşrinin yazdığına görə, “Mental Health UK” təşkilatının sifarişi ilə aparılan araşdırma insanların üçdə birindən çoxunun süni intellekt çat-botlarından, faktiki olaraq, psixoterapevt kimi istifadə etdiyini göstərib.
Bununla yanaşı, Oksford Universitetinin Oksford İnternet İnstitutunun tədqiqatçılarının son təhlili müəyyən edib ki, böyük dil modellərinin (LLM) daimi istifadəçilərinin 38 faizi şəxsi münasibətlərlə bağlı məsləhət almaq üçün “ChatGPT”, “Claude”, “Gemini” və bu kimi sistemlərə etibar edir.
Bütün bunlar “quru yazışma” (dry chatting) anlayışının yaranmasına səbəb olub. Bu, insanın ətrafındakı biri ilə həssas və ya münaqişəli söhbəti əvvəlcədən məşq etmək üçün süni intellekt çat-botundan istifadə etməsi praktikasıdır.
“Münasibətlərdə yaranan problemləri həll etməyə çalışan insanlar, şübhəsiz ki, süni intellektə getdikcə daha çox müraciət edirlər”, deyə
“Relationship Therapy Practice” mərkəzinin klinik direktoru və psixoterapevt Elinor Harvi bildirib.
Onun sözlərinə görə, xüsusilə son altı ayda bu tendensiya nəzərəçarpacaq dərəcədə güclənib:
“Pasiyentlərimin əksəriyyəti söhbət zamanı hansısa məqamda süni intellektdən istifadə etdiklərini qeyd edirlər. Bəzən bu, kömək edir, bəzən isə o qədər də faydalı olmur… Hətta sağlam olmayan üsullarla istifadə edildiyi hallar da var”.
İlk baxışdan münasibətlərdəki çətinliklərə kənardan və guya obyektiv yanaşmaq üçün əlavə vasitədən istifadə etmək məntiqli görünə bilər. Xüsusilə romantik münasibətdə olduğu insanla mübahisə etdikdən sonra özünün haqlı olduğuna dair təsdiq axtaran şəxs üçün bu, sakitləşdirici təsir göstərə bilər.
Bununla belə, Harvi süni intellektdən istifadə etməyin sağlam yollarının da olduğunu vurğulayır. Məsələn, keçmiş partnyoru ilə birlikdə uşaq böyüdən valideyn uşağa qulluq məsələlərini müzakirə edərkən yazdığı mesajın həddindən artıq aqressiv səslənib-səslənmədiyini yoxlaya bilər. Gecə saat 2-də ayrılıq səbəbindən narahatlıq keçirən insan isə hisslərini bölüşmək və ya emosiyalarını idarə etmək barədə məsləhət almaq üçün çat-bota müraciət edə bilər.
Buna görə də Harvi süni intellektin birmənalı şəkildə zərərli olduğunu düşünmür. Bununla belə, xəbərdarlıq edir: “O, problemlər yarada bilər”.
Süni intellekt münasibətlərdə niyə problemə çevrilir?
Çat-bot insan olmadığı üçün hər şeyi bilən və qərəzsiz vasitəçi təsiri bağışlaya bilər. Lakin reallıq daha mürəkkəbdir.
Münasibətlər üzrə məsləhətçi və ya dost əvəzinə süni intellektdən istifadə etmək cütlüyə kömək etmək əvəzinə, münasibətlərə zərər vura bilər.
“Manhattan Mental Health Counseling” mərkəzinin direktoru Stiven Buxvald xəbərdarlıq edir ki, süni intellektin yaratdığı cavab qeyri-adi dərəcədə nüfuzlu və inandırıcı görünə bilər. “ChatGPT” çox qısa müddətdə yaxşı strukturlaşdırılmış, əsaslandırılmış cavab hazırlaya bilir və bu da onun nəticələrinin rasional təsir bağışlamasına səbəb olur.
Lakin süni intellekt münasibətlərin tarixçəsini, hər iki tərəfin şəxsi təcrübəsini bilmir və hadisələrin hər iki tərəfdən necə göründüyünə dair məlumat əldə etmir. Nəticə etibarilə, o, cütlüyün münasibətlərini qiymətləndirmək əvəzinə, sadəcə verilən sorğuya cavab verir.
Buxvald çat-botun münasibətlərdə görünməz üçüncü iştirakçıya çevrildiyini və potensial olaraq münasibətləri dağıda biləcəyini göstərən bir sıra əlamətləri sadalayıb.
Ən zəhərli davranış modellərindən biri mübahisənin həllini tapmaq və kimin haqlı olduğunu müəyyənləşdirmək üçün süni intellektə müraciət etməkdir.
“Kim ağılsız davranır?”, “Partnyorum reallığı qavrayışıma təsir edərək məni manipulyasiya edirmi?” və ya “Burada problem kimdədir?” kimi suallar ünsiyyəti məhkəmə prosesinə çevirir. Bu zaman dil modeli əsassız olaraq hakim və andlılar heyəti rolunu öz üzərinə götürür.
Buxvaldın fikrincə, geniş yayılmış səhvlərdən biri mübahisəni qalib elan etməklə həll etməyin mümkün olduğunu düşünməkdir.
“Münaqişənin səbəbi nə olursa olsun, tərəfdaşların hər biri digərinin nə yaşadığını və hadisələri necə şərh etdiyini anlamağa çalışmalıdır. Süni intellektin çıxardığı nəticə insana qısa müddət ərzində haqlı olduğuna dair təsdiq hissi verə bilər, lakin eyni zamanda cütlüyü barışıqdan daha da uzaqlaşdıra bilər”, deyə o bildirib.
Mütəxəssis süni intellektdən istifadə edərkən “Kim haqlıdır?” sualını vermək və öz mövqeyinin təsdiqini gözləmək əvəzinə, insanı öz davranışları barədə düşünməyə sövq edən suallar verməyi tövsiyə edir. Məsələn:
- “Mən nələri nəzərdən qaçıra bilərəm?”
- “Bu vəziyyəti şərh etməyin üç fərqli yolunu təklif et”.
- “Başqa insana müəyyən niyyətlər aid etmədən hisslərimi necə ifadə edə bilərəm?”
Çat-botun cavabını mübahisədə “sübut” kimi istifadə etmək
Partnyoru özündən uzaqlaşdırmağın və münasibətlərdə gərginliyi artırmağın başqa bir yolu mübahisə zamanı çat-botun cavabına istinad etməkdir.
Harvinin sözlərinə görə, bir çox insan mübahisəyə qayıdaraq belə deyir: “Mən bunu “Claude” ilə müzakirə etdim” və ya ““ChatGPT”dən soruşdum, o da problemin əslində səndə olduğunu dedi”.
Belə insanlar süni intellektin cavabından öz mövqelərini təsdiqləyən “sübut” kimi istifadə edirlər.
Harvi bildirir ki, bu, münasibətlərdə üçbucaq yaradır. Problemlə birlikdə mübarizə aparmaq əvəzinə, tərəfdaşlardan biri çat-botla eyni tərəfdə dayanır, digəri isə qarşı tərəfdə qalır.
“Birdən-birə iki nəfərin bir nəfərə qarşı olduğu vəziyyət yaranır. Gözlənilmədən belə bir vəziyyətlə üzləşən insan müdafiəyə keçir. Bu, normal ünsiyyətə ciddi zərər vurur”, deyə psixoterapevt izah edib.
Problemin səbəblərindən biri böyük dil modellərinin istifadəçi ilə razılaşmağa digər insanlarla müqayisədə daha çox meyilli olmasıdır. Bu xüsusiyyət süni intellektdə yaltaqlanma (sycophancy) adlandırılır və müxtəlif çat-bot modellərində müəyyən dərəcədə müşahidə olunur.
Stenford Universitetinin alimlərinin dərc etdiyi araşdırmada bildirilir ki, sınaqdan keçirilən 11 aparıcı böyük dil modeli şəxslərarası dilemmalara cavab verərkən istifadəçi ilə razılaşmağa insanlardan təxminən 50 faiz daha çox meyil göstərib.
Tədqiqatçılar belə yaltaqlığın və istifadəçini razı salmaq cəhdinin real risk yaratdığı qənaətinə gəliblər.
“Süni intellekt insanlara onların eşitmək istədiklərini söyləmək üçün yaradılıbsa və onların baxışlarını şübhə altına almırsa, belə sistemlər istifadəçiləri münaqişələrdə öz rollarını qəbul etməyə və münasibətləri bərpa etməyə təşviq edə biləcəkmi?” deyə tədqiqatçılar sual ediblər.
Şəxsi yazışmaların paylaşılması etimadı sarsıdır
Digər problem insanın şəxsi yazışmalarını dil modelinə yüklədiyi zaman etimadın ciddi şəkildə pozulmasıdır.
Bu, hətta yeni başlayan münasibətlərdə də baş verir. İnsanlar şəxsi mesajlarını təhlil etmək və statistik göstəricilər əsasında kimin münasibətə daha çox maraq göstərdiyini müəyyənləşdirmək üçün süni intellektə getdikcə daha çox müraciət edirlər. Məsələn, kimin söhbəti daha tez-tez başladığı, ard-arda bir neçə mesaj göndərdiyi və ya daha çox sual verdiyi araşdırılır.
İnsanlar həmçinin konkret yazışmaların təhlilini istəyirlər: “O, bununla nə demək istəyib?” və ya “Səncə, mən ağılsız davranıram?”
Buxvaldın fikrincə, süni intellekt insan olmasa da, mesajı yazan şəxsin xəbəri və razılığı olmadan onun şəxsi yazışmalarını bu sistemə ötürmək şəxsi sərhədlərin pozulmasıdır. Bu, intim yazışmaların ekran görüntülərini icazəsiz şəkildə dostlarla paylaşmağa bənzəyir.
“Fikrimcə, bu, münasibətləri dağıtmağın ən sürətli yollarından biridir. Belə hərəkətlər təkcə etimadı sarsıtmır, həm də insanı əslində özünün bölüşmədiyi şərhlər verməyə və mühakimələr yürütməyə vadar edir”, deyə o bildirib.
Mütəxəssis əlavə edib ki, süni intellekt konteksti nəzərə almır və yalnız ona təqdim olunan sözləri təhlil edir. O, yumoru və ya insanın konkret anda hansı təzyiq altında olduğunu çox vaxt nəzərə almır.
Süni intellekt tərəfdaşları bir-birindən uzaqlaşdıra bilər
Hətta insan partnyoru üzərində üstünlük əldə etmək üçün dil modelindən silah kimi istifadə etməsə belə, süni intellekt münasibətlərə daha az nəzərə çarpan, lakin eyni dərəcədə zərərli təsir göstərə bilər.
Məsələ sadədir: əgər insan yataqda uzanaraq “Claude” ilə münasibətlərindəki problemləri müzakirə edirsə, həmin vaxt yanında uzanan şəxslə danışmır.
Harvinin sözlərinə görə, tərəfdaşlar arasında artıq müəyyən məsafə yaranır. İnsan partnyoru ilə danışa biləcəyi məsələləri süni intellektlə müzakirə etdikdə, bu, nəticədə onların bir-birindən uzaqlaşmasına gətirib çıxarır.
Beləliklə, süni intellektdən şəxsi münasibətlərdə istifadə edərkən onun faydalı məsləhətlər verə biləcəyini, lakin qarşılıqlı ünsiyyəti, empatiyanı və tərəflərin bir-birini dinləməsini əvəz edə bilməyəcəyini nəzərə almaq vacibdir. Axı iki nəfər üçüncü tərəf olmadan da problemlərini müzakirə edə bilər, münasibətlərə süni intellektin daxil olması isə bəzən vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir.
Aydın
