Qaynarinfo-nun verdiyi xəbərə görə, sentyabrın 1-də ABŞ qüvvələri İran ərazisində İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusuna (SEPAH) aid obyektlərə yeni zərbələr endirib, Tehran isə raket və pilotsuz uçuş aparatları ilə cavab əməliyyatlarına başladığını açıqlayıb.

Qarşılıqlı zərbələrin əsas ağırlıq nöqtəsi yenidən strateji Hörmüz boğazı və İranın cənub sahilləridir. AP, Reuters, “The Washington Post”, Al Jazeera və digər beynəlxalq media orqanları yeni hücumların ABŞ və İran arasında təxminən bir aylıq nisbi hərbi fasilədən sonra qarşıdurmanın yenidən genişlənməsi anlamına gəldiyini bildirirlər.

ABŞ Mərkəzi Komandanlığının (CENTCOM) açıqlamasına görə, sentyabrın 1-də ABŞ-nin Şərq vaxtı ilə saat 12:00-da İran ərazisində SEPAH-a aid hədəflərə zərbələr başlanıb. Vaşinqton əməliyyatı SEPAH-ın Hörmüz boğazında kommersiya gəmilərinə və regiondakı ABŞ hərbçilərinə qarşı son hücum cəhdlərinə cavab kimi əsaslandırıb.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp “Fox News”a açıqlamasında son zərbələrin əsas hədəflərindən birinin İranın radar sistemləri olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, İran əvvəlki hücumlardan sonra sıradan çıxmış radar imkanlarını bərpa etməyə çalışıb və ABŞ qüvvələri təmir işlərinin irəliləməsini gözlədikdən sonra həmin sistemlərə yenidən zərbə endirib.

Tramp İranın cavab hücumlarını davam etdirəcəyi halda növbəti ABŞ zərbələrinin daha ağır ola biləcəyini də bəyan edib. Prezident eyni zamanda hazırkı şəraitdə Tehranla yeni razılaşmanın perspektivinə skeptik yanaşdığını bildirib.

“Axios”un məlumatına görə, Vaşinqtonda müzakirə olunan planın məqsədlərindən biri İranın Hörmüz ətrafında gəmiləri hədəfə almaq üçün istifadə edə biləcəyi radar və raket imkanlarını yenidən qurmasının qarşısını almaqdır.

İranın cənubunda ardıcıl partlayışlar

İran mənbələri ABŞ zərbələrindən sonra ölkənin cənubunda bir sıra ərazilərdə partlayışların baş verdiyini bildirir.

Tasnim və digər İran mediasının məlumatına görə, Konarak, Bəndər-Abbas, Qeşm, Sirik və Çabahar ətrafında partlayış səsləri eşidilib. Konarakda bir neçə, Qeşm adasının cənub sahillərində isə ardıcıl partlayışlar barədə məlumat yayılıb.

İran dövlət mediası Sirik bölgəsində yaşayış məntəqəsinin də zərbəyə məruz qaldığını və mülki şəxslərin yaralandığını bildirib. Yerli məlumatlarda toy mərasiminin keçirildiyi ərazinin vurulduğu iddia olunur. Bununla belə, mümkün ölənlərin sayı və hücumun dəqiq şəraiti barədə müstəqil təsdiqlənmiş məlumat hələ yoxdur.

AP-nin məlumatına görə, ABŞ zərbələrinin ardınca İran tərəfi raket və dronlarla cavab hücumlarına başlayıb. İran qüvvələri ABŞ-nin regiondakı hərbi mövqelərini hədəfə aldıqlarını açıqlayıblar. Vaşinqton isə İranın bəzi raketlərinin ələ keçirildiyini və ABŞ hərbçiləri arasında itki qeydə alınmadığını bildirib.

Son eskalasiya əslində avqustun 30-da başlamışdı. ABŞ qüvvələri həmin gün İranın Larak adasında raket buraxılış qurğularını vurduğunu açıqlamışdı. Vaşinqton həmin qüvvələrin Hörmüz boğazında mina yerləşdirməyə hazırlaşdığını iddia edib. İran bundan sonra İordaniyada ABŞ qüvvələrinin yerləşdiyi hərbi obyektlərə raketlər atdığını bildirib.

Beləliklə, sentyabrın 1-də başlanan yeni zərbələr artıq ayrı-ayrı insidentlərdən daha geniş qarşılıqlı hərbi əməliyyat mərhələsinə keçid riskini artırıb.

Tehran Hörmüz üçün yeni şərtlər hazırlayır

Gərginliyin ikinci mühüm istiqaməti Hörmüz boğazının hüquqi və iqtisadi rejimidir.

İran parlamentinin Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komissiyası “Hörmüz boğazında təhlükəsizlik və davamlı inkişaf üçün strateji fəaliyyət” layihəsinin bir sıra maddələrini sentyabrın 1-də təsdiqləyib.

İran mənbələrinin məlumatına görə, komissiyada qəbul edilən müddəalar boğazdan keçən gəmilər üçün bank zəmanəti və sığorta tələblərinin tətbiqini, xidmət və sığorta tariflərinin müəyyənləşdirilməsini nəzərdə tutur.

Digər mühüm müddəa müharibə təzminatı ilə bağlıdır. Layihəyə əsasən, İranla müharibədə Tehrana zərər vurduğu hesab edilən ölkələrə aid gəmilərin keçidi təzminat məsələsinin həlli ilə əlaqələndirilə bilər.

Burada mühüm hüquqi detal var: söhbət hələlik İran parlamentinin müvafiq komissiyasında müzakirə və təsdiq edilən qanun layihəsinin maddələrindən gedir. Bu qərarlar avtomatik olaraq Hörmüz boğazının sentyabrın 1-dən bütün beynəlxalq gəmiçilik üçün yeni qaydalarla rəsmən bağlanması demək deyil.

Bununla belə, Reuters Hörmüzün mövcud müharibə şəraitində faktiki olaraq kommersiya gəmiçiliyi üçün ciddi şəkildə məhdudlaşdırıldığını bildirir. Tehran daha əvvəl də boğaz üzərində nəzarəti ABŞ-yə qarşı əsas təzyiq vasitələrindən biri kimi təqdim edib.

Tankerlərə hücum, neft bahalaşır

Hörmüz ətrafındakı hərbi eskalasiya enerji bazarlarında dərhal hiss olunur.

CBS News-un məlumatına görə, sentyabrın 1-dən əvvəlki gecə Hörmüzdən çıxan iki neft tankeri mərmilərlə vurulub. Gəmilərdən birinin Səudiyyə Ərəbistanı, digərinin isə Cənubi Koreya ilə əlaqəli olduğu bildirilir.

“The Wall Street Journal”ın məlumatına görə, yeni ABŞ-İran qarşıdurması fonunda Brent markalı neftin qiyməti 93 dolları keçib, ABŞ-nin WTI markalı nefti isə 89 dollar ətrafına yüksəlib.

Hörmüz boğazının əhəmiyyəti onun dünya enerji bazarındakı rolundan irəli gəlir. Normal şəraitdə dünya üzrə dəniz yolu ilə daşınan neftin təxminən dörddə birinə yaxın hissəsi bu marşrutla daşınır. Buna görə də boğazda hərbi əməliyyatların genişlənməsi təkcə ABŞ və İran üçün deyil, Körfəz ölkələri, Asiyanın böyük enerji idxalçıları və bütövlükdə dünya iqtisadiyyatı üçün risk yaradır.

Hazırkı vəziyyətin əsas təhlükəsi qarşılıqlı zərbələrin yeni eskalasiya dövrünə çevrilməsidir. ABŞ İranın Hörmüzdə hərbi imkanlarını bərpa etməsinə imkan verməyəcəyini bildirir, Tehran isə yeni hücumların cavabsız qalmayacağını bəyan edir.

Eyni zamanda, İran Prezidenti Məsud Pezeşkian sentyabrın 1-də Tehranın iyunda əldə olunmuş müvəqqəti razılaşmaya qayıtmağa hazır olduğunu, lakin bunun üçün ABŞ-nin öz öhdəliklərini yerinə yetirməli olduğunu bildirib. Tramp administrasiyasının son açıqlamaları isə yaxın müddətdə diplomatik dönüşün çətin olduğunu göstərir.

Beləliklə, sentyabrın 1-də baş verənlər ABŞ və İran arasında qarşıdurmanın yenidən birbaşa qarşılıqlı zərbələr mərhələsinə keçdiyini göstərir. Əsas risk nöqtəsi isə Hörmüz boğazıdır: burada hərbi eskalasiya, gəmiçiliyə tətbiq olunan məhdudiyyətlər və Tehranın hazırladığı yeni keçid qaydaları eyni vaxtda qlobal enerji təchizatına təzyiqi artırır.

Aydın