Son illərdə dünya mediası köklü dəyişikliklər yaşayır. Əgər bir vaxtlar qəzet, televiziya və radio bir-birindən kəskin şəkildə fərqlənirdisə, indi bu sərhədlər demək olar ki, aradan qalxıb. Bir xəbər eyni anda saytda yayımlanır, sosial şəbəkələrdə paylaşılır, videoya çevrilir və televiziya efirində təqdim olunur. Belə bir şəraitdə media sektorunun müxtəlif hissələrinin ayrı-ayrı qurumlar tərəfindən idarə olunması getdikcə daha çox sual doğurur.

Qaynarinfo-nun verdiyi xəbərə görə, məhz bu səbəbdən Azərbaycanda Medianın İnkişafı Agentliyi və Audiovizual Şuranın bazasında yeni Media və Yayım Şurasının yaradılması təklifi diqqət çəkir. Milli Məclisdə müzakirəyə çıxarılan qanun dəyişiklikləri media siyasətində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər.

Məsələnin mahiyyəti yalnız iki qurumun birləşdirilməsindən ibarət deyil. Söhbət sürətlə dəyişən informasiya mühitinə uyğun daha çevik, koordinasiyalı və vahid idarəetmə modelinin formalaşdırılmasından gedir.

Ənənəvi tənzimləmə mexanizmləri yenilənir

Azərbaycan son illərdə media sahəsində genişmiqyaslı islahatlar həyata keçirib. "Media haqqında” Qanunun qəbul edilməsi, Media Reyestrinin yaradılması, jurnalistlərin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi və peşə standartlarının formalaşdırılması bu prosesin əsas istiqamətlərindən olub.

Lakin texnologiyaların inkişaf sürəti yeni çağırışlar da yaradıb. Süni intellekt vasitəsilə hazırlanan məzmunlar, sosial şəbəkələrdə sürətlə yayılan saxta məlumatlar, xarici informasiya təsirləri və rəqəmsal platformaların artan rolu ənənəvi tənzimləmə mexanizmlərinin yenilənməsini zəruri edib.

Bu gün bir media məhsulu həm çap, həm onlayn, həm də audiovizual formatda təqdim oluna bilir. Belə vəziyyətdə müxtəlif sahələrin ayrıca qurumlar tərəfindən idarə olunması əvəzinə vahid yanaşmanın tətbiqi daha məntiqli görünür.

Niyə məhz indi?

Yeni Şuranın yaradılmasının əsas arqumentlərindən biri milli informasiya təhlükəsizliyinin gücləndirilməsidir.

Müasir dövrdə dövlətlər yalnız hərbi və iqtisadi təhdidlərlə deyil, informasiya hücumları ilə də üzləşirlər. Dezinformasiya kampaniyaları, manipulyativ məlumatlar və sosial şəbəkələr vasitəsilə həyata keçirilən təsir əməliyyatları bir çox ölkələr üçün ciddi problemə çevrilib.

Qanun layihəsində də təsadüfi deyil ki, dezinformasiyanın aşkarlanması, risklərin qiymətləndirilməsi və qarşısının alınması yeni qurumun əsas funksiyalarından biri kimi müəyyənləşdirilir. Bundan əlavə, media məkanının monitorinqi, rəqəmsal məzmunun təhlili və aidiyyəti qurumlarla operativ əlaqələndirmə mexanizmlərinin yaradılması nəzərdə tutulur.

Bu isə müxtəlif strukturlar arasında parçalanmış fəaliyyətin vahid mərkəzdən koordinasiya edilməsinə imkan yarada bilər.

Yeni yanaşma medianın iqtisadi dayanıqlığını da ön plana çıxarır

Azərbaycan mediasının qarşısında duran əsas problemlərdən biri iqtisadi dayanıqlılıqdır.

Qlobal reklam bazarının böyük hissəsi artıq beynəlxalq rəqəmsal platformaların nəzarətindədir. Yerli media qurumları isə həm maliyyə, həm də texnoloji baxımdan daha güclü rəqiblərlə mübarizə aparmalı olurlar.

Yeni Şuraya media subyektlərinin iqtisadi müstəqilliyini gücləndirmək, inkişaf layihələri həyata keçirmək, müsabiqələr təşkil etmək və innovasiyaların tətbiqini təşviq etmək səlahiyyətlərinin verilməsi də məhz bu reallıqdan qaynaqlanır.

Bu yanaşma medianın yalnız tənzimlənməsi deyil, həm də inkişaf etdirilməsi prinsipinə əsaslanır.

Dünyada vəziyyət necədir?

Vahid media tənzimləmə modeli Azərbaycan üçün yeni olsa da, dünyanın bir çox ölkəsində uzun illərdir tətbiq olunur və getdikcə daha geniş yayılır. Bunun əsas səbəbi rəqəmsal platformaların ənənəvi medianın funksiyalarını daşımağa başlamasıdır.

Böyük Britaniyada Ofcom əvvəlcə televiziya, radio və telekommunikasiya üzrə tənzimləyici qurum kimi fəaliyyət göstərirdi. Lakin "Online Safety Act” qəbul edildikdən sonra sosial şəbəkələr və axtarış xidmətləri də Ofcom-un nəzarət dairəsinə daxil edilib. 17 mart 2025-ci ildən etibarən platformalar qanunsuz məzmunla bağlı istifadəçilərin qorunması üçün hüquqi öhdəlik daşıyırlar. Bu, göstərir ki, klassik yayım tənzimləyicisi artıq rəqəmsal informasiya təhlükəsizliyi funksiyasını da yerinə yetirir.

19 iyul 2025. Prezident İlham Əliyevin Xankəndidə "Rəqəmsal keçidlər: Süni intellekt dövründə informasiya və media dayanıqlılığının gücləndirilməsi” mövzusunda III Şuşa Qlobal Media Forumunun iştirakçıları ilə görüşü

Fransada isə daha aydın institusional birləşmə modeli tətbiq olunub. 1 yanvar 2022-ci ildə CSA və Hadopi birləşdirilərək ARCOM yaradılıb. Yeni qurum həm audiovizual media, həm də rəqəmsal kommunikasiya sahəsinə nəzarət edir. Bu model Azərbaycanın Media və Yayım Şurası ideyasına daha yaxın nümunədir: müxtəlif media istiqamətləri bir qurum daxilində əlaqələndirilir.

İrlandiyada Coimisiún na Meán (Media Komissiyası) həm media sektorunun inkişafı və tənzimlənməsi, həm də onlayn təhlükəsizlik sahəsində səlahiyyətlərə malikdir. Qurum özünü "təhlükəsiz və etibarlı media mühiti” üçün cavabdeh agentlik kimi təqdim edir. 2022-ci il qanunu ilə İrlandiyada ayrıca Onlayn Təhlükəsizlik Komissarı institutu da bu qurumun tərkibində yaradılıb.

Avropa İttifaqında da oxşar yanaşma güclənir. 2024-cü ildə qəbul edilən European Media Freedom Act media xidmətləri üçün ümumi qaydalar müəyyən edir və Avropa Media Xidmətləri Şurasını yaradır. Bu Şura milli media tənzimləyicilərini vahid platformada birləşdirir. Paralel olaraq, Digital Services Act çərçivəsində hər üzv ölkədə rəqəmsal xidmətlər üzrə əlaqələndirici qurumlar müəyyənləşdirilir. Onların vəzifəsi onlayn platformaların öhdəliklərinə nəzarət etməkdir.

Kanada da ənənəvi yayım məntiqindən rəqəmsal yayım modelinə keçir. "Online Streaming Act” CRTC-yə onlayn yayım xidmətlərini də tənzimləmək səlahiyyəti verib. 2024-cü ildə CRTC böyük striminq platformalarının Kanada və yerli məzmuna maliyyə töhfəsi verməsini nəzərdə tutan qərar qəbul edib.

Avstraliyada isə əsas diqqət onlayn təhlükəsizlik üzərində cəmlənib. eSafety Commissioner dünyada bu sahədə yaradılmış ilk ixtisaslaşmış dövlət qurumlarından biri hesab olunur. Onun səlahiyyətlərinə uşaqlara qarşı kibertəqib, böyüklərə qarşı ciddi onlayn zorakılıq, qeyri-qanuni və zərərli məzmunla mübarizə daxildir.

Bu nümunələr göstərir ki, müasir media siyasətində üç istiqamət ön plana çıxır: tənzimləmə, inkişaf və informasiya təhlükəsizliyi. Azərbaycan üçün Media və Yayım Şurasının yaradılması da bu baxımdan qlobal tendensiyalarla səsləşir. Yeni model medianın yalnız inzibati nəzarətini deyil, onun iqtisadi dayanıqlığını, peşə standartlarını, rəqəmsal transformasiyasını və dezinformasiyaya qarşı müdafiəsini eyni institusional çərçivədə birləşdirməyi hədəfləyir.

Kollegial idarəetmə nə vəd edir?

Yeni qurumun diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biri onun kollegial idarəetmə prinsipi əsasında fəaliyyət göstərəcək olmasıdır.

Belə modeldə qərarlar bir nəfər tərəfindən deyil, üzvlərdən ibarət kollektiv strukturun iştirakı ilə qəbul edilir. Bu yanaşma müxtəlif baxışların nəzərə alınmasına, müzakirələrin genişlənməsinə və qərarların daha balanslı olmasına imkan yaradır.

Məhz buna görə bir çox ölkələrdə media tənzimləyiciləri kollegial əsasda fəaliyyət göstərirlər. Bu mexanizm həm şəffaflığın, həm də ictimai etimadın artırılması baxımından vacib hesab olunur.

Yeni mərhələyə keçid

Media və Yayım Şurasının yaradılması Azərbaycanda media siyasətinin növbəti mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər. Qarşıya qoyulan məqsəd yalnız idarəetməni sadələşdirmək deyil. Hədəf eyni zamanda informasiya təhlükəsizliyini gücləndirmək, dezinformasiyaya qarşı mübarizəni effektivləşdirmək, yerli medianın iqtisadi dayanıqlığını artırmaq və rəqəmsal dövrün tələblərinə uyğun yeni idarəetmə modeli formalaşdırmaqdır.

Qlobal informasiya müharibələrinin intensivləşdiyi, rəqəmsal platformaların təsir imkanlarının genişləndiyi bir dövrdə bu istiqamətdə atılan addımların əhəmiyyəti daha da artır. Yeni Şuranın qarşısında duran əsas vəzifə isə vahid institusional yanaşmanı real nəticələrə çevirmək olacaq.

Qaynarinfo.az