Rekord temperatur və hidroloji quraqlıq Avropanı cənginə alıb. Çay yataqlarının səhralaşdığı, nüvə elektrik stansiyalarının soyutma suyu tapmaqda çətinlik çəkdiyi qitədə quraqlıq buz dövrünə aid fosilləri və II Dünya müharibəsindən qalan gəmi qalıqlarını üzə çıxarıb.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu yay müşahidə olunan güclü isti hava dalğaları və uzunmüddətli quraqlıqlar Avropanın bir çox çay yatağını quraq, qumlu ərazilərə çevirib. Reyn, Dunay və Po çayları da daxil olmaqla, qitə üzrə ticarət və kənd təsərrüfatı üçün həyati əhəmiyyət daşıyan əsas su arteriyalarında suyun səviyyəsi rekord həddə düşüb. Bu vəziyyət yükdaşımaları çətinləşdirir, nüvə elektrik stansiyalarını reaktorları dayandırmağa məcbur edir və kənd təsərrüfatının məhsuldarlığını azaldır.

Avropa quraqlıqla mübarizə aparır. Çaylarda, bəndlərdə və göllərdə suyun səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşüb. Bu, meteoroloji quraqlığın hidroloji quraqlığa çevrildiyini göstərir. Başqa sözlə, yağıntı çatışmazlığı səthi və yeraltı sularda azalmaya səbəb olan daha ağır quraqlıq mərhələsinə keçib.

İstanbul Nişantaşı Universitetinin Mühəndislik və Memarlıq fakültəsinin İnşaat mühəndisliyi kafedrasının professoru Ceyhun Özçelik bildirib ki, Fransa, Almaniya, İtaliya, Niderland, Belçika, Avstriya, Macarıstan, Rumıniya, Polşa, Slovakiya və Çexiya quraqlıqdan təsirlənən ölkələr sırasındadır.

Avropada temperatur artımı 2,79°C-yə çatıb

Türk professor Ceyhun Özçelikin sözlərinə görə, Avropada yay aylarında temperatur artımı rekord həddə çatıb. Uzunmüddətli iyun və iyul temperatur ortalamaları ilə müqayisədə 2026-cı ildə Avropada temperaturun 2,79°C artdığı bildirilir.

"Avropa İttifaqının yer müşahidə proqramı “Copernicus” çərçivəsində əldə olunan peyk məlumatlarını araşdırdıqda, temperatur artımının bütün Avropaya yayıldığını açıq şəkildə görə bilirik", deyə Özçelik qeyd edib.

O əlavə edib ki, Almaniyanı mərkəz götürərək Avropanı iki hissəyə böldükdə, qərbdə 1991–2020-ci illər üzrə istinad dövrü ilə müqayisədə temperatur artımları “çox isti” və ya “həddindən artıq isti” kimi qiymətləndirilir. Şərqdə isə “isti” və ya “çox isti” göstəricilər qeydə alınır.

“Avropada temperatur artımını yalnız yağıntı çatışmazlığı kimi qiymətləndirmək olmaz. İsti hava şəraiti bir tərəfdən isti hava dalğaları və meşə yanğınları kimi fəlakətlərə səbəb olur, digər tərəfdən isə bəndlərdə, göllərdə və çaylarda su səviyyəsinin azalması ilə bağlı sosial-iqtisadi problemlər yaradır”, deyə professor bildirib.

Onun sözlərinə görə, dəyişən hava şəraiti yaxın gələcəkdə Avropada qısamüddətli güclü leysanlara, daşqınlara və burulğanlara da səbəb ola bilər.

Dunay çayı (Rumıniyanın Rasova şəhəri)

Dunay çayı yaxın tarixdə ən aşağı səviyyələrdədir

Özçelik Avropada hidroloji quraqlığın ən ciddi təsirlərinin çaylarda müşahidə olunduğunu vurğulayıb:

“Avropanın ən böyük çaylarından olan Dunay, Reyn, Po, Luara və Qaronna çaylarında suyun səviyyəsi görünməmiş dərəcədə azalıb. Dunay Almaniya, Avstriya, Slovakiya, Macarıstan, Serbiya, Rumıniya, Bolqarıstan, Moldova və Ukraynadan keçərək Qara dənizə tökülür və bütün bu ölkələr üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Rusiyadan keçərək Xəzər dənizinə tökülən Volqanı nəzərə almasaq, təxminən 2 900 kilometr uzunluğu ilə Avropanın ən uzun çayıdır. Təəssüf ki, hazırda yaxın tarixdəki ən aşağı su səviyyələrindən biri müşahidə olunur".

Mamont qalıqları və hərbi gəmilərin qalıqları üzə çıxıb

Özçelikin sözlərinə görə, Dunayın səviyyəsinin son 70 ilin ən aşağı həddinə düşdüyü bildirilir. Çayın bütün məcrası nəzərə alındıqda isə orta su səviyyəsinin müşahidələr tarixində ən aşağı göstərici olması ehtimal edilir.

Çayın suyunun çəkilməsi nəticəsində əsrlər boyu gizli qalan bir sıra tarixi qalıqlar üzə çıxıb. Bunların arasında Roma İmperiyası dövrünə aid liman tikililəri, 1944-cü ildə Sovet ordusunun irəliləməsinin qarşısını almaq məqsədilə batırılmış hərbi gəmilər, mina axtaran gəmilər, müxtəlif batıqlar və yüzlərlə kiloqram partlamamış sursat var.

Dunayın sularının çəkilməsi nəticəsində buz dövrünə aid mamont fosillərinin və XV–XIX əsrlərdə quraqlıq və aclıq dövrlərini izləmək üçün çay sahillərində yonulmuş “quraqlıq daşları”nın üzə çıxması quraqlığın miqyasını göstərən mühüm amillər hesab olunur.

Serbiyanın paytaxtı Belqradın şimal-qərbində yerləşən Sremska Mitrovitsa şəhəri yaxınlığında, Sava çayında suyun səviyyəsinin düşməsi ilə "Sloven" adlı köhnə bir buxar gəmisinin qalıqları üzə çıxıb

Enerji istehsalı təhlükə altındadır

Dunay çayında suyun səviyyəsi o qədər aşağı düşüb ki, çay artıq Rumıniyanın yeganə nüvə elektrik stansiyasını lazımi soyutma suyu ilə təmin edə bilmir.

Ölkənin elektrik enerjisinə olan tələbatının təxminən beşdə birini qarşılayan Çernavoda Atom Elektrik Stansiyası avqustun ortalarında fəaliyyətini dayandırıb. Stansiyaya daha çox su yönəltmək üçün hərbçilərin partlayıcı maddələrdən istifadə etməsi də nəticə verməyib.

Macarıstanın elektrik enerjisinin təxminən 40%-ni istehsal edən “Paks” Atom Elektrik Stansiyasında da su qıtlığı obyektin fəaliyyətini dayandırmaq həddinə çatdırıb.

Logistika və kənd təsərrüfatına böyük zərbə: Reyn və Po çaylarında həyəcan

Qərbi Avropanın əsas iqtisadi arteriyası olan Reyn çayının bəzi hissələrində vəziyyət gəmiləri normal daşıma gücünün cəmi 20%-i həcmində yük götürməyə məcbur edir. Bu isə daşınma xərclərini artırır və təchizat zəncirini pozur.

Almaniyanın Kaub şəhəri yaxınlığındakı mühüm nəqliyyat keçidində suyun səviyyəsi 25 santimetrə, bəzi yerlərdə isə 8 santimetrdən də aşağı düşüb. Gəmilər çaydan keçə bilsələr də, iqtisadi səmərəlilik kəskin şəkildə azalıb.

Özçelikin sözlərinə görə, Köln və Düsseldorfda çayın bir çox hissəsində su çəkilib və insanlar çay yatağında piyada hərəkət edə bilirlər. Kaub yaxınlığındakı tarixi Pfalqsqrafenştayn qalasına da piyada çatmaq mümkündür. Niderlandda isə bəzi qayıqlar marinalarda qalıb.

İtaliyanın ən uzun çayı olan Po kənd təsərrüfatı sahələrinin suvarılması üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Çayın səviyyəsinin aşağı düşməsi onun yatağını Adriatik dənizindən gələn duzlu suyun təsirinə daha açıq vəziyyətə gətirir. Bu isə kənd təsərrüfatı məhsulları üçün ciddi təhlükə yaradır.

Dunay çayında suyun səviyyəsi rekord həddə düşdüyü üçün insanlar Macarıstanın paytaxtı Budapeştin mərkəzindəki Marqaret körpüsünün altındakı qum səddində gəzirlər

Fransa və digər Avropa çaylarında risklər

Fransanın mühüm çaylarından olan Luara və Qaronna da quraqlıqdan ciddi zərər çəkib. Özçelikin sözlərinə görə, Luara çayının quruması nəticəsində Fransada kənd təsərrüfatı istehsalının son illərin ən aşağı səviyyələrinə düşdüyü bildirilir.

Avropanın digər mühüm su yolları – Rona, Elba, Tisa və Oder çaylarında da su səviyyəsinin azalması enerji istehsalı, nəqliyyat, kənd təsərrüfatı və çirklənmə ilə bağlı problemlərə səbəb olur.

Quraqlıq və isti hava dalğaları Böyük Britaniyada da ciddi quraqlıq şəraiti yaradıb. Avon, Temza və Ouse çaylarında, eləcə də ölkədəki su anbarlarının böyük hissəsində suyun səviyyəsi normadan aşağıdır. Ölkədə içməli və məişət suyundan istifadəyə məhdudiyyətlər tətbiq olunur.

Avropadakı vəziyyət Türkiyəyə təsir edəcəkmi?

Ceyhun Özçelik bildirib ki, Türkiyədə hava temperaturu son illərdən fərqli olaraq normaya yaxın səviyyədədir. Lakin qlobal miqyasda hava və dəniz suyunun temperaturunda qeydə alınan rekord artımların regional və yerli iqlimlərə təsir göstərməsi qaçılmaz görünür:

“İri miqyaslı iqlim dəyişikliklərinin regional və yerli səviyyədə təsirlərini yaxınmüddətli proqnozlar və ya statistik göstəricilər istisna olmaqla, məkan və zaman baxımından yüksək dəqiqliklə müəyyənləşdirmək asan deyil. Buna görə də ölkəmizdə regional və yerli səviyyədə elmi araşdırmaların davam etdirilməsi, əldə olunan nəticələr əsasında uyğunlaşma və mübarizə strategiyalarının hazırlanması, həmçinin infrastrukturun təkmilləşdirilməsi istiqamətində hazırlıqların aparılması böyük əhəmiyyət daşıyır".

Aydın