Qrenlandiyada buzlar əridikcə təkcə iqlim deyil, keçmiş də çatlayır. ABŞ prezidenti Donald Trampın Qrenlandiyanı yenidən dünya gündəminə daşıyan çıxışı, diqqətləri Arktikanın altında gizlənmiş qaranlıq bir mirasa yönəldib. Alimlərin son tapıntıları bu müzakirənin düşündüyümüzdən qat-qat təhlükəli ola biləcəyinə işarə edir. Bəs buzun altında nə var və niyə indi yenidən müzakirə olunur?

Qaynarinfo xəbər verir ki, Qrenlandiya son günlərdə təkcə Arktikanın əriməkdə olan buzları ilə deyil, həm də Soyuq müharibədən qalan kölgələrlə dünya gündəminin mərkəzinə çevrilib. ABŞ prezidenti Donald Trampın Qrenlandiyanın "ABŞ nəzarətinə keçməli olduğu" ilə bağlı açıqlaması Danimarka ilə Vaşinqton arasında diplomatik gərginliyi artırarkən, alimlərin yeni xəbərdarlıqları buz qatının altında yatan daha dərin və təhlükəli bir mirası yenidən gündəmə gətirib: "Camp Century".

Buzun altından yüksələn təhlükə

NASA-ya məxsus bir pilotun Qrenlandiya üzərində aparılan hava radar sınaqları zamanı yerin altında qeyri-adi əksolunmalar aşkar etməsi, uzun müddətdir tərk edilmiş ABŞ hərbi bazasının yenidən kəşf edilməsinə səbəb olub. "Camp Century” kimi tanınan bu obyekt Qrenlandiya buz örtüyünün təxminən 36 metr (118 fut) altında yerləşir və təxminən 1,1 kilometr uzunluğunda, 500 metr enində ərazini əhatə edir.

1950-ci illərin sonlarında, Soyuq müharibənin ən gərgin dövrlərindən birində inşa edilən "Camp Century" bir vaxtlar özünü tam təmin edən yeraltı şəhər kimi fəaliyyət göstərib. Bazada xəstəxana, teatr, kilsə, mağazalar və yaşayış sahələri mövcud idi. Enerji tələbatı isə kiçik, eksperimental nüvə reaktoru vasitəsilə ödənilirdi. Lakin bu gün "Camp Century" hərbi obyekt olmaqdan daha çox, yaratdığı ekoloji və siyasi partlayış bombası kimi təsvir olunur.

"Buz hər şeyi həmişəlik saxlayar" səhvi

Alimlərin fikrincə, "Camp Century" inşa edilərkən əsas fərziyyə belə idi: Qrenlandiyanın qalın buz örtüyü tullantıları sonsuza qədər təhlükəsiz şəkildə saxlayacaq. Bu fərziyyə artıq keçərli deyil.

Kolorado Boulder Universitetinin iqlim alimi Ceyms Uayt vəziyyəti belə izah edir: "İqlim dəyişikliyi qaz pedalına sonuna qədər basmaqdan başqa bir şey etməyib. Tullantıların əbədi olaraq buz altında qalacağı fikri real deyil".

Qlobal istiləşmənin təsiri ilə Qrenlandiya buzlaqları hər il daha sürətlə əriyir. Bu isə "Camp Century"də geridə qalan kimyəvi, bioloji və radioaktiv tullantıların zamanla ətraf mühitə qarışma riskini ciddi şəkildə artırır.

Buzun altında nə var?

Kolorado Boulder Universitetinin Ətraf Mühit Elmləri Araşdırmaları üzrə Əməkdaşlıq İnstitutu (CIRES) rəhbərliyində aparılan beynəlxalq tədqiqatlara görə "Camp Century"də:

* təxminən 9200 ton fiziki tullantı

* 200 min litrə yaxın dizel yanacağı

* boya və elektrik avadanlıqlarında istifadə olunan polixlorlu bifenillər (PCB)

* nüvə reaktorunun soyutma sistemindən qaynaqlanan radioaktiv maddələr mövcuddur.

Xüsusilə PCB-lər ətraf mühit və insan sağlamlığı üçün ən böyük risklərdən biri sayılır. Bu maddələr xərçəng, immun sisteminin zədələnməsi və inkişaf pozuntuları ilə əlaqələndirilir. Araşdırmalara görə, bəzi köhnə Arktika bazalarında boyalardakı PCB konsentrasiyası çəki baxımından 5 faizdən artıq olub.

Radioaktiv miras

"Camp Century"də istifadə olunan nüvə reaktoru 1967-ci ildə bağlanıb. Reaktordan qaynaqlanan tullantılar həmin dövrdə buzun altına basdırılıb. Basdırıldığı vaxt bu tullantıların radioaktivliyi təxminən 1,2 milyard bekkerel (radioaktivliyin ölçü vahidi) səviyyəsində idi.

Bu göstərici böyük nüvə qəzaları ilə müqayisədə aşağı sayılsa da, mütəxəssislər sızma riskinin tamamilə gözardı edilə bilməyəcəyini vurğulayırlar. Üstəlik, tunel sisteminin mürəkkəb quruluşu və tam xəritələndirilməməsi mümkün təmizləmə və monitorinq prosesini daha da çətinləşdirir.

Məsləhətləşmədən qurulan baza: "Project Iceworm"

"Camp Century"nin hekayəsi təkcə ekoloji böhran deyil, eyni zamanda siyasi gizlilik qalmaqalı kimi də diqqət çəkir. Baza ictimaiyyətə "elmi tədqiqat” və "qütb şəraitində həyat” eksperimenti kimi təqdim olunmuşdu. Lakin sonradan üzə çıxan sənədlər "Camp Century"nin əslində "Project Iceworm” adlı gizli planın tərkib hissəsi olduğunu göstərib.

Bu plana əsasən Qrenlandiya buzlaqlarının altına çəkiləcək dəmir yolu xətləri vasitəsilə Sovet İttifaqına qarşı 600 nüvə başlıqlı ballistik raket yerləşdirilməli idi. Daha diqqətçəkən məqam isə planın detallarından Danimarka hökumətinin belə xəbərdar olmaması iddiasıdır.

Halbuki "Camp Century" 1951-ci il tarixli Qrenlandiya Müdafiə Sazişi çərçivəsində ABŞ və Danimarkanın məlumatı daxilində inşa edilmişdi. Tarixi hesabatlar Danimarkalı rəsmilərin planlaşdırma və ekoloji monitorinq proseslərində iştirak etdiyini, hətta bəzi radioaktiv tullantıların birbaşa buzun altına basdırılmasına razılıq verdiyini göstərir. Lakin "Iceworm" layihəsinin real miqyası uzun illər Danimarka ictimaiyyətindən gizli saxlanılıb.

Yeddi il buz altında həyat

"Camp Century" fəaliyyət göstərdiyi təxminən yeddi il ərzində yüzlərlə hərbçi və mühəndisə ev sahibliyi edib. Baza ən yaxın yaşayış məntəqəsi olan Thule Hərbi Hava Bazasından təxminən 200 kilometr uzaqlıqda yerləşirdi. Qida və yanacaq tədarükü "yelləncək” adlanan xizəkli karvanlarla həyata keçirilirdi və pis hava şəraitində bu səfərlər günlərlə davam edə bilirdi.

Bazanın mühəndislərindən biri olan Ostin Kovaks illər sonra verdiyi müsahibədə təhlükədən çox monotonluğun insanları yorduğunu deyib: "Təhlükəli hesab olunurdu, amma əsl problem darıxdırıcılıq idi. Həftələrlə eyni mahnını, eyni səsləri eşidirdiniz”.

Elmi miras: Torpaqdan çıxan tarix

"Camp Century"nin ən gözlənilməz mirası isə hərbi deyil, elmi olub. 1966-cı ildə aparılan dərin qazma işləri zamanı Qrenlandiya buz örtüyünün altından çıxarılan torpaq nümunələri illər sonra böyük kəşfə səbəb olub.

2019-cu ildə Vermont Universitetindən geoloq Pol Birman və komandası bu nümunələri araşdırıb. Torpaqda tapılan yarpaqlar, yosunlar və həşərat qalıqları Qrenlandiyanın keçmişdə buzsuz olduğu dövrlərə işarə edir.

Bu tapıntılar Qrenlandiya buz örtüyünün düşünüldüyündən xeyli gənc olduğunu və keçmişdə dəniz səviyyələrinin ciddi şəkildə yüksəldiyini ortaya qoydu. Alimlərə görə, bu vəziyyət gələcəkdə əriyə biləcək trilyonlarla ton şirin suyun okeanlara qarışma ehtimalını da göstərir.

Buzlaq qalib gəldi, ordu uduzdu

"Iceworm" layihəsi texniki baxımdan başlanğıcdan etibarən problemlərlə üzləşmişdi. Buzlaqların davamlı hərəkəti tunelləri, relsləri və infrastrukturu yararsız hala salırdı. Polad konstruksiyalar əyilir, tunellər çökürdü. 1967-ci ildə reaktor bağlanıb, qısa müddət sonra "Camp Century" tamamilə tərk edilib. 1969-cu ildə bazaya qayıdan tədqiqatçılar demək olar ki, tamamilə çökmüş bir strukturla qarşılaşıblar. Buz hər şeyi əzmiş və udmuşdu.

Bu gün artan geosiyasi gərginlik

Bu gün "Camp Century" məsələsi təkcə keçmişin qalığı deyil, ABŞ–Danimarka–Qrenlandiya üçbucağında böyüyən siyasi və hüquqi mübahisənin mərkəzində dayanır. Donald Trampın Rusiya və Çinin Arktikadakı fəaliyyətlərini əsas gətirərək Qrenlandiyanın ABŞ nəzarətinə götürülməli olduğunu yenidən gündəmə gətirməsi müzakirələri daha da alovlandırıb.

Tramp "Air Force One” təyyarəsində jurnalistlərə deyib: "Bu son dərəcə strateji məsələdir. Hazırda Qrenlandiyanın ətrafı Rusiya və Çin gəmiləri ilə doludur. Milli təhlükəsizlik baxımından Qrenlandiyaya ehtiyacımız var”.

Lakin alimlərin fikrincə, "Camp Century" hərbi rəqiblərdən çox, iqlim dəyişikliyinin yaratdığı təhlükəsizlik riski kimi qiymətləndirilməlidir.

Gələcəyin xəbərçisi olan böhran

Tədqiqatçılara görə "Camp Century" iqlim dəyişikliyinin bir zamanlar "təhlükəsiz” hesab edilən tətbiqləri necə təhlükəyə çevirdiyinin ilk böyük nümunələrindən biri ola bilər.

Əriyən buzlaqlar və yüksələn dəniz səviyyələri təkcə "Camp Century"də deyil, dünyanın bir çox bölgəsində basdırılmış təhlükəli tullantıları yenidən gündəmə gətirə bilər. Qrenlandiyanın buzları əridikcə, Soyuq müharibənin basdırılmış mirası da tədricən üzə çıxır. Bu miras isə təkcə ekoloji deyil, siyasi, hüquqi və geosiyasi nəticələri ilə də uzun illər müzakirə olunacaq kimi görünür.

Aydın